Muốn giữ tài sản qua mùa mưa bão, gia đình cần làm ba đợt việc: chuẩn bị từ đầu mùa, hành động khi có tin bão, và di chuyển đồ khi nước bắt đầu lên. Phần lớn thiệt hại có thể giảm được nằm ở đợt đầu, khi trời còn khô và mọi người chưa vội. Nguyên tắc xuyên suốt: tính mạng và an toàn của người trong nhà luôn đi trước đồ đạc; khi chính quyền địa phương yêu cầu sơ tán, đi ngay, không ở lại giữ của.
Bài này tập trung vào phần tài sản: giấy tờ, xe cộ, đồ điện, tiền và thông tin. Việc gia cố mái, chằng chống nhà cửa và lập kế hoạch sơ tán là những chủ đề riêng; ở đây chỉ nhắc khi chúng chạm tới đồ đạc. Ví dụ trong bài là giả định cho nhà ống hai tầng ở vùng hay ngập.
Đợt một, đầu mùa: những việc làm khi trời còn khô
Trước khi bước vào mùa mưa ở địa phương mình, dành một ngày cuối tuần cho những việc dưới đây. Làm lúc này rẻ và nhẹ nhàng hơn nhiều so với khi đã có tin bão:
- Chụp ảnh, quay video hiện trạng nhà và đồ đạc. Đây là bằng chứng tình trạng trước mùa bão, dùng khi cần kê khai thiệt hại hoặc làm hồ sơ bảo hiểm.
- Gom giấy tờ quan trọng vào túi chống nước: giấy chứng nhận nhà đất, giấy đăng ký xe, hợp đồng bảo hiểm, sổ tiết kiệm, giấy tờ tuỳ thân. Chụp ảnh từng trang, lưu bản số ở nơi ngoài nhà.
- Đọc lại hợp đồng bảo hiểm nhà, xe nếu có, xem bão, lụt, ngập nước có thuộc phạm vi hay phải mua thêm.
- Xác định chỗ cao nhất trong nhà để kê đồ, và một nơi cao ráo gần nhà để gửi xe khi cần, như nhà người quen ở chỗ cao, bãi giữ xe có tầng.
- Chuẩn bị vật dụng kê đồ: kệ chân cao, gạch, ván, bao tải, dây buộc, túi nilon dày. Để sẵn ở tầng trên.
- Ghi danh bạ cần thiết ra giấy: người thân, tổ dân phố, đơn vị điện lực, doanh nghiệp bảo hiểm. Điện thoại hết pin thì tờ giấy vẫn đọc được.
- Rà ổ cắm, dây điện ở tầng trệt; ổ cắm đặt quá thấp nên nhờ thợ điện có chuyên môn nâng lên.
Đợt hai, khi có tin bão: việc làm trong một đến hai ngày trước
Theo dõi bản tin dự báo chính thức và thông báo của chính quyền địa phương. Khi bão hoặc mưa lớn được dự báo ảnh hưởng tới nơi mình ở, làm lần lượt:
- Đưa túi giấy tờ lên tầng cao nhất hoặc mang theo người nếu có khả năng phải đi sơ tán.
- Rút một ít tiền mặt đủ chi tiêu vài ngày, vì khi mất điện, cây rút tiền và thanh toán chuyển khoản có thể gián đoạn.
- Sạc đầy điện thoại, sạc dự phòng, đèn pin; chuẩn bị pin rời.
- Thu dọn đồ ngoài sân, ban công, sân thượng: chậu cây, bàn ghế, tấm tôn, đồ phơi, vì gió có thể cuốn đi và làm hỏng tài sản của nhà mình lẫn nhà hàng xóm.
- Kê các đồ điện lớn ở tầng trệt lên cao: tủ lạnh, máy giặt, tủ gỗ. Đồ nhỏ như nồi cơm, quạt, máy tính mang lên tầng trên.
- Đổ đầy bình xăng xe nếu có thể, kiểm tra lốp, phanh, phòng khi phải di chuyển.
- Với nhà cho thuê, nhắn người thuê những việc cần làm, hỏi họ có cần giúp di chuyển đồ không, ghi lại cuộc trao đổi.
Nếu nhà có kinh doanh nhỏ ở tầng trệt, hàng hoá giá trị cao và sổ sách cũng đưa lên trong đợt này. Đừng đợi tới lúc nước vào cửa mới chuyển, vì khi đó việc khiêng vác vừa nặng vừa nguy hiểm.
Đợt ba, khi nước bắt đầu lên: ưu tiên theo thứ tự
Khi nước đã vào đường hoặc bắt đầu tràn vào nhà, thời gian rất ngắn. Bảng dưới gợi ý thứ tự ưu tiên để không làm loạn:
| Thứ tự | Việc | Lưu ý an toàn |
|---|---|---|
| 1 | Đưa người già, trẻ nhỏ, người bệnh lên cao hoặc đi sơ tán theo hướng dẫn | Không để người yếu ở lại một mình |
| 2 | Ngắt cầu dao điện tầng trệt hoặc toàn nhà theo khuyến cáo của ngành điện | Không chạm vào thiết bị điện khi tay ướt, chân đứng trong nước |
| 3 | Khoá van gas, đưa bình gas lên cao hoặc ra nơi thoáng an toàn | Không kéo lê bình gas trong nước |
| 4 | Đưa xe ra khỏi khu ngập khi đường còn đi được | Không lội xe qua đoạn nước chảy xiết hoặc không rõ độ sâu |
| 5 | Mang túi giấy tờ, điện thoại, tiền mặt theo người | Đeo túi chéo, để tay trống khi di chuyển |
| 6 | Kê nốt đồ còn lại nếu còn thời gian | Dừng ngay khi nước dâng nhanh |
Xe máy, ô tô đã bị ngập thì không cố khởi động. Nước có thể đã vào động cơ, đề nổ lúc này làm hỏng nặng hơn, và với ô tô, hư hỏng do cố khởi động khi xe ngập thường bị loại trừ trong hợp đồng bảo hiểm. Đẩy xe tới chỗ cao, đợi nước rút rồi mang tới cơ sở sửa chữa.
Giấy tờ, tiền và dữ liệu: ba thứ nhỏ mà mất là khó làm lại
Giấy tờ gốc đi một túi, bản sao đi một nơi khác. Túi chống nước đựng bản gốc theo người hoặc ở tầng cao nhất; ảnh chụp từng trang lưu trên dịch vụ đám mây hoặc gửi người thân ở tỉnh khác. Khi bản gốc hỏng, bản chụp giúp làm thủ tục cấp lại nhanh hơn.
Tiền mặt vừa đủ, không mang cả gia tài. Mang theo số tiền đủ chi tiêu vài ngày. Tiền tích luỹ để ở tổ chức tín dụng an toàn hơn nhiều so với giữ trong nhà qua mùa bão. Vàng, trang sức nhỏ có thể theo người trong túi kín.
Dữ liệu trên máy tính để bàn cần sao lưu trước. Máy tính để bàn đặt dưới gầm bàn tầng trệt là thứ hay hỏng nhất khi ngập. Sao lưu ảnh gia đình, giấy tờ số, sổ sách kinh doanh ra ổ cứng và lên đám mây từ đầu mùa.
Chìa khoá dự phòng và mật khẩu cần có phương án. Chìa khoá nhà, xe, két mang theo một bộ. Mật khẩu ngân hàng không ghi lên giấy để trong túi giấy tờ; nếu sợ quên, dùng cách lưu có khoá riêng.
Sau bão: chụp ảnh thiệt hại trước khi dọn, nhưng an toàn điện trước
Khi nước rút và chính quyền cho phép quay về, việc đầu tiên không phải là dọn dẹp mà là kiểm tra an toàn: cầu dao vẫn ngắt, không có mùi gas, tường và trần không có dấu hiệu nứt lớn, sụt lún. Không bật điện lại khi ổ cắm, dây điện còn ướt; nên nhờ thợ điện có chuyên môn kiểm tra trước. Nếu có nghi ngờ về kết cấu nhà, chờ người có chuyên môn xem rồi mới vào ở.
Sau đó, trước khi dọn hay vứt bất cứ thứ gì, chụp ảnh và quay video toàn bộ thiệt hại: mực nước còn trên tường, đồ điện ngâm nước, xe, giấy tờ ướt. Ghi số seri của máy móc hỏng. Đây là bằng chứng cho hồ sơ bảo hiểm và cho việc kê khai với chính quyền địa phương nếu có chương trình hỗ trợ. Thông báo tổn thất cho doanh nghiệp bảo hiểm càng sớm càng tốt, theo thời hạn ghi trong quy tắc, và hỏi họ có cần cử người giám định trước khi bạn sửa chữa hay không.
Giấy tờ bị ướt không nên phơi nắng gắt hay sấy nóng; tách từng tờ, đặt nơi thoáng gió cho khô dần. Giấy tờ hỏng nặng thì liên hệ cơ quan đã cấp để hỏi thủ tục cấp lại, mang theo ảnh chụp đã lưu từ trước.
Nhà ở vùng trũng: những thay đổi lâu dài giúp mỗi mùa bớt thiệt hại
Nâng ổ cắm và bảng điện tầng trệt. Đây là thay đổi tốn công một lần nhưng dùng được nhiều năm. Việc đi lại đường điện phải do thợ có chuyên môn làm, tách riêng mạch tầng trệt để khi ngập có thể ngắt riêng mà tầng trên vẫn có điện an toàn.
Đồ nội thất tầng trệt chọn loại chịu được nước. Bàn ghế kim loại, nhựa, kệ chân cao thay cho tủ gỗ ép sát sàn. Tủ ép hút nước một lần là phồng rộp, không sửa được. Tủ bếp dưới có thể làm chân cao hơn một chút để nước ngập nhẹ không chạm thân tủ.
Kệ treo tường, gác lửng để cất đồ khi cần. Một dãy kệ chắc chắn ở độ cao trên mức nước từng ngập giúp cất đồ nhanh mà không phải khiêng lên cầu thang. Biết mức nước những năm trước bằng cách hỏi hàng xóm lâu năm hoặc nhìn vệt cũ trên tường.
Giấy tờ, két, máy tính đặt cố định ở tầng trên. Đừng để những thứ khó làm lại ở tầng trệt rồi mỗi mùa lại chuyển lên. Đặt cố định ở tầng cao ngay từ đầu, mùa bão chỉ còn phải lo đồ lớn.
Có chỗ gửi xe quen biết từ trước. Thoả thuận sẵn với người thân, hàng xóm ở chỗ cao hay một bãi giữ xe nhiều tầng. Khi có tin bão, chỉ cần nhắn một tin là đưa xe đi.
Gia đình nhiều thế hệ và nhà có người đi làm xa
Ở nhiều vùng hay ngập, người ở nhà là ông bà, còn con cái đi làm ở thành phố khác. Mùa bão là lúc chuyện tài sản và chuyện an toàn của cha mẹ quấn vào nhau: ông bà tiếc đồ, muốn ở lại kê dọn, không chịu đi sơ tán. Con cái nên bàn trước từ đầu mùa, nói rõ đồ đạc nào có thể mua lại được, còn người thì không. Lập sẵn danh sách món nào phải mang theo, món nào kê lên cao, món nào bỏ lại, dán ở chỗ ông bà dễ thấy.
Ví dụ giả định: một gia đình ở Quảng Ngãi có hai con làm việc ở nơi khác. Đầu mùa, hai con về nhà một ngày, chụp ảnh giấy tờ của bố mẹ, đưa túi chống nước vào tủ tầng hai, nhờ hàng xóm trẻ tuổi phụ giúp đưa xe máy của ông bà lên nhà văn hoá thôn khi có tin bão, để lại số tiền mặt dự phòng trong phong bì. Khi bão vào, con gọi điện nhắc từng việc theo danh sách thay vì để ông bà tự nhớ. Cách làm này không tốn kém, chủ yếu là sự chuẩn bị và thống nhất trước.
Câu hỏi thường gặp
Có nên ở lại để giữ đồ khi nước lên không?
Không. Khi chính quyền yêu cầu sơ tán hoặc nước dâng nhanh, ở lại giữ đồ là đặt tính mạng vào rủi ro. Tài sản có thể mua lại, sửa lại hoặc được hỗ trợ; người thì không. Chuẩn bị từ đầu mùa để khi phải đi, bạn đi được ngay mà không tiếc.
Xe máy bị ngập nước thì làm gì?
Không đề nổ. Dắt xe lên chỗ cao, đợi nước rút, rồi mang tới cơ sở sửa chữa để kiểm tra, xả nước ở các bộ phận và thay dầu nếu cần. Cố nổ máy khi nước còn trong động cơ có thể gây hư hỏng nặng hơn nhiều.
Tủ lạnh, máy giặt đã ngập có dùng lại được không?
Không cắm điện lại ngay. Để thiết bị khô hẳn và nhờ thợ có chuyên môn kiểm tra an toàn điện trước khi dùng. Chụp ảnh thiết bị và số seri trước khi mang đi sửa để làm hồ sơ nếu có bảo hiểm.
Giấy chứng nhận nhà đất bị ướt, rách thì có làm lại được không?
Thường có thủ tục cấp đổi hoặc cấp lại, nhưng hồ sơ, nơi nộp và thời gian giải quyết theo quy định hiện hành của địa phương. Giữ nguyên bản bị hỏng, không tự dán sửa, mang theo ảnh chụp đã lưu và hỏi cơ quan đăng ký đất đai nơi có nhà.
Nhà cho thuê bị ngập, đồ của người thuê hỏng thì ai chịu?
Tuỳ hợp đồng thuê và nguyên nhân thiệt hại. Thông thường đồ của ai thì người đó tự bảo vệ hoặc tự mua bảo hiểm. Nếu có tranh cãi, nên nói chuyện với nhau trước dựa trên hợp đồng và ảnh hiện trạng; vướng mắc lớn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Có cần kê khai thiệt hại với chính quyền địa phương không?
Khi có thiên tai, chính quyền cấp xã thường tổ chức thống kê thiệt hại để xem xét hỗ trợ theo quy định. Bạn nên theo dõi thông báo của xã, phường và chuẩn bị ảnh chụp thiệt hại, giấy tờ nhà để kê khai khi được yêu cầu.