SanNghiep.comSản Nghiệp
Vợ chồng và tài sản chung, riêng

Vợ hoặc chồng kinh doanh riêng: vốn, nợ kinh doanh và tài sản chung của gia đình

Một người buôn bán, mở tiệm, làm hộ kinh doanh: lấy vốn từ tiền chung cần bàn gì, khoản nợ kinh doanh chạm tới nhà cửa thế nào, ghi chép sao cho minh bạch.

Vietnamese woman arranging bolts of fabric in her small market stall in Quy Nhon while her husband carries a box behind her, both seen from behind, bright morning market light

Khi vợ hoặc chồng kinh doanh riêng bằng vốn lấy từ tài sản chung, lợi nhuận và cả rủi ro của việc kinh doanh đều chạm tới gia đình. Lợi nhuận kinh doanh trong thời kỳ hôn nhân thường là tài sản chung; ngược lại, một số khoản nợ phát sinh từ việc dùng tài sản chung để kinh doanh có thể trở thành nghĩa vụ chung. Vì vậy, việc một người mở tiệm, buôn hàng, nhận thầu nhỏ không phải chỉ là chuyện riêng của người đó.

Bài này dành cho những gia đình có một người buôn bán, mở cửa hàng, làm hộ kinh doanh, còn người kia đi làm công ăn lương hoặc ở nhà. Bài không đi sâu vào thủ tục đăng ký kinh doanh hay thuế, mà tập trung vào chuyện trong nhà: bàn vốn, đặt giới hạn rủi ro, tách sổ sách, và giữ cho tài sản gia đình không bị kéo theo một cách bất ngờ.

Kinh doanh của một người, ảnh hưởng tới cả nhà ra sao

Vốn ban đầu của đa số cửa hàng gia đình đến từ tiền tiết kiệm chung, đôi khi cộng thêm tiền vay bằng cách thế chấp căn nhà chung. Khi vốn là tài sản chung, người còn lại có quyền được biết vốn được dùng vào đâu và có quyền tham gia quyết định những khoản lớn. Luật Hôn nhân và gia đình 2014 cũng cho phép vợ chồng thoả thuận để một bên đưa tài sản chung vào kinh doanh; khi đó người kinh doanh có thể tự thực hiện giao dịch liên quan tới phần tài sản đó. Thoả thuận này vì vậy nên rõ phạm vi: phần nào, bao nhiêu.

Về phía rủi ro, khoản nợ kinh doanh không phải lúc nào cũng dừng lại ở cửa hàng. Với hộ kinh doanh, chủ hộ thường chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình, không có tường ngăn như công ty trách nhiệm hữu hạn. Nếu khoản nợ phát sinh từ việc dùng tài sản chung để kinh doanh, hoặc phục vụ nguồn thu nhập chủ yếu của gia đình, nó có thể được xem là nghĩa vụ chung của hai vợ chồng.

Nói vậy không phải để làm nản lòng người muốn kinh doanh. Rất nhiều gia đình Việt sống và đi lên nhờ một cửa hàng nhỏ. Điều cần là cả hai cùng nhìn rõ: vốn đến từ đâu, rủi ro tối đa là bao nhiêu, và tài sản nào của gia đình tuyệt đối không mang ra đặt cược.

Bốn điều nên thống nhất trước khi bỏ vốn

Số vốn gia đình góp. Ghi rõ số tiền lấy từ tiết kiệm chung để kinh doanh, một lần hay nhiều lần. Số này nên là số gia đình chịu mất được mà vẫn sống bình thường, không phải toàn bộ tiền dành dụm.

Tài sản không mang đi thế chấp. Nhiều gia đình đặt nguyên tắc căn nhà đang ở không thế chấp để vay vốn kinh doanh, hoặc chỉ thế chấp khi cả hai cùng đồng ý sau khi xem kế hoạch trả nợ. Thế chấp tài sản chung là nhà đất cần chữ ký của cả hai.

Giới hạn nợ. Tổng số nợ tối đa cửa hàng được phép mang, bao gồm nợ nhà cung cấp, vay người quen, vay ngân hàng. Vượt mức này thì phải ngồi lại bàn.

Tiền nhà lấy từ cửa hàng. Mỗi tháng cửa hàng chuyển về cho gia đình bao nhiêu để chi tiêu, như một khoản lương của người kinh doanh. Phần còn lại để quay vòng hoặc tích luỹ cho cửa hàng.

Tách sổ sách cửa hàng khỏi sổ chi tiêu gia đình

Trộn tiền hàng với tiền chợ là nguyên nhân phổ biến khiến cả cửa hàng lẫn gia đình không ai biết mình đang lãi hay lỗ. Một cách tách đơn giản:

  1. Mở một tài khoản riêng cho cửa hàng, mọi khoản bán hàng chuyển khoản về đây, mọi khoản nhập hàng trả từ đây.
  2. Tiền mặt bán hàng cuối ngày đếm, ghi sổ, nộp vào tài khoản cửa hàng theo định kỳ, không bỏ vào ví cá nhân.
  3. Mỗi tháng chuyển một khoản cố định từ tài khoản cửa hàng về tài khoản gia đình, ghi là "chuyển về nhà".
  4. Hàng lấy về dùng trong nhà ghi vào sổ như một khoản bán cho gia đình, để không làm lệch số tồn kho.
  5. Ghi riêng các khoản nợ: nợ nhà cung cấp, khách nợ, vay người quen, vay ngân hàng, cập nhật mỗi tuần.
  6. Cuối quý, người kinh doanh và người kia cùng xem bảng tóm tắt: doanh thu, chi phí, tiền đã chuyển về nhà, tổng nợ.

Sổ sách rõ ràng còn giúp việc khai thuế của hộ kinh doanh thuận lợi hơn. Mức thuế và cách khai cụ thể thay đổi theo quy định, nên tra hướng dẫn hiện hành của cơ quan thuế hoặc hỏi người làm dịch vụ kế toán.

Tài sản kinh doanh và tài sản gia đình: nên ghi những gì

Trong sổ tài sản gia đình, nên có một mục riêng cho cửa hàng, để cả hai biết gia đình đang có gì và đang gánh gì vì việc kinh doanh:

MụcGhi gìGiấy tờ kèm
Vốn góp từ tài sản chungSố tiền, ngày gópSao kê chuyển từ tài khoản gia đình sang cửa hàng
Tài sản của cửa hàngHàng tồn, thiết bị, xe chở hàngHoá đơn mua, bảng kiểm kê
Mặt bằngThuê hay sở hữu, thời hạn, tiền cọcHợp đồng thuê, biên nhận cọc
Khoản vay cho kinh doanhAi vay, thế chấp gì, lịch trảHợp đồng vay, hợp đồng thế chấp
Nợ nhà cung cấp, khách nợTổng hợp theo thángSổ công nợ
Tiền chuyển về gia đìnhTổng theo nămSao kê tài khoản cửa hàng

Mục này không cần chi tiết như sổ kế toán. Mục tiêu là nếu người kinh doanh ốm nặng hay gặp chuyện bất ngờ, người còn lại biết cửa hàng đang có bao nhiêu hàng, đang nợ ai, ai đang nợ mình, giấy tờ cất ở đâu. Rất nhiều gia đình mất trắng cửa hàng chỉ vì người còn lại không biết gì về công việc của người kinh doanh.

Khi người kia phụ giúp cửa hàng: ghi nhận công sức

Hiếm có cửa hàng gia đình nào chỉ một người làm. Người chồng đi làm công ty nhưng tối về đóng gói hàng, cuối tuần chở hàng đi giao; người vợ đi dạy nhưng lo sổ sách cho tiệm sửa xe của chồng. Công sức ấy không có lương, không ai ghi, và dần bị coi là đương nhiên. Về lâu dài, người phụ giúp có thể cảm thấy mình không được nhìn thấy, còn người kinh doanh thì tin rằng cửa hàng hoàn toàn do mình gây dựng.

Ghi nhận công sức không cần phức tạp. Trong sổ tài sản gia đình, mục cửa hàng nên ghi ai làm những việc gì, mỗi tuần khoảng bao nhiêu giờ. Khi bàn quyết định lớn, người phụ giúp nên được hỏi ý như một thành viên của cửa hàng, không chỉ như người góp vốn. Nếu cửa hàng thuê người làm những việc tương tự, chi phí đó là thước đo tham khảo cho giá trị công sức của người nhà.

Khi cửa hàng phát triển, hai vợ chồng có thể cân nhắc chuyển sang mô hình phù hợp hơn, ví dụ cùng là thành viên của một doanh nghiệp, với vai trò và phần vốn rõ ràng. Đây là quyết định có hệ quả pháp lý và thuế riêng, nên tìm hiểu kỹ và hỏi người làm nghề. Còn ở quy mô cửa hàng nhỏ, một câu cảm ơn đúng lúc và một dòng ghi chép rõ ràng đã đủ làm khác đi không khí trong nhà.

Ví dụ giả định: cửa hàng vải ở chợ Quy Nhơn

Chị Thảo mở quầy vải ở chợ với vốn 200 triệu đồng lấy từ tiền tiết kiệm chung, chồng chị là giáo viên. Trước khi mở, hai người thống nhất bốn điều: vốn tối đa gia đình góp là 200 triệu; không thế chấp căn nhà đang ở; tổng nợ nhà cung cấp không quá 100 triệu; mỗi tháng quầy chuyển về nhà một khoản cố định, những tháng đầu bằng không, từ tháng thứ sáu trở đi tăng dần.

Năm thứ hai, một mối hàng lớn đề nghị chị nhận lô vải trả chậm trị giá gấp đôi mức nợ đã thống nhất. Theo nguyên tắc, chị mang về bàn với chồng. Hai người cùng xem sổ: tốc độ bán ra mấy tháng gần nhất, số tiền khách đang nợ. Họ quyết định chỉ nhận một nửa lô, phần còn lại để mùa sau. Mùa đó sức mua chững lại, nửa lô cũng phải mất ba tháng mới bán hết.

Không phải lần nào bàn bạc cũng dẫn tới quyết định đúng. Nhưng khi có nguyên tắc chung và sổ sách rõ, người kinh doanh không phải gánh một mình áp lực của những quyết định lớn, còn người kia không bị bất ngờ khi chủ nợ gõ cửa. Đó là cách giữ cả cửa hàng lẫn gia đình.

Khi việc kinh doanh gặp khó

Lỗ kéo dài, khách nợ không trả, mặt bằng bị lấy lại là chuyện xảy ra với nhiều cửa hàng. Điều nguy hiểm nhất là người kinh doanh giấu khó khăn, vay thêm để lấp, rồi vay chỗ này đắp chỗ kia. Khi người còn lại biết thì khoản nợ đã vượt xa mức gia đình gánh được. Nguyên tắc tổng nợ tối đa đặt ra từ đầu chính là chiếc phanh cho tình huống này.

Khi chạm giới hạn đã thống nhất, hai vợ chồng nên ngồi lại xem xét: thu hẹp quy mô, đóng bớt mặt hàng, hay dừng hẳn. Dừng kinh doanh không phải thất bại nếu nó giữ được nhà cửa và sự bình yên cho gia đình. Tránh vay nóng, vay qua ứng dụng không rõ nguồn gốc để cứu cửa hàng, vì chi phí và rủi ro của những khoản vay đó thường đẩy gia đình vào tình thế tệ hơn.

Một giới hạn quan trọng: không chuyển tài sản chung sang tên người khác, không lập giấy tờ giả để tài sản gia đình "thoát" khỏi khoản nợ kinh doanh. Những việc đó có thể bị coi là tẩu tán tài sản, trái pháp luật, và Sản Nghiệp không hướng dẫn. Cách đúng là đối diện khoản nợ, thương lượng lịch trả với chủ nợ. Khi khoản tiền đã thành tranh chấp, người vay không trả, hoặc chủ nợ tìm đến đòi tài sản chung, bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được xem giấy tờ cụ thể.

Câu hỏi thường gặp

Lợi nhuận cửa hàng của vợ là tài sản chung hay riêng?

Thu nhập từ hoạt động sản xuất, kinh doanh của vợ hoặc chồng trong thời kỳ hôn nhân thường là tài sản chung, theo chế độ tài sản luật định. Người kinh doanh quản lý việc kinh doanh, nhưng lợi nhuận thuộc về cả hai, trừ khi có thoả thuận khác theo đúng hình thức.

Chồng vay tiền để kinh doanh mà vợ không biết, vợ có phải trả không?

Tuỳ khoản vay phát sinh thế nào và dùng vào việc gì. Nếu khoản vay dùng cho việc kinh doanh tạo ra nguồn thu nhập chủ yếu của gia đình, hoặc dùng tài sản chung để kinh doanh, nó có thể được xem là nghĩa vụ chung. Trường hợp cụ thể nên hỏi người làm nghề.

Có nên đăng ký hộ kinh doanh đứng tên người kia không?

Đứng tên ai nên dựa vào ai thực sự điều hành. Không nên để người không tham gia kinh doanh đứng tên chỉ vì tiện, vì người đứng tên chịu trách nhiệm pháp lý với hoạt động của hộ. Càng không dùng việc đứng tên để né nghĩa vụ.

Thế chấp nhà chung để vay vốn có cần cả hai ký không?

Có. Thế chấp nhà đất là tài sản chung của vợ chồng cần sự đồng ý bằng văn bản của cả hai. Trước khi ký, hai người nên cùng xem kế hoạch trả nợ và kịch bản nếu cửa hàng không có lãi.

Kinh doanh bằng tiền riêng có trước khi cưới thì cửa hàng là của ai?

Vốn có nguồn gốc riêng có thể giữ là tài sản riêng nếu chứng minh được. Nhưng thu nhập kinh doanh trong thời kỳ hôn nhân, cùng tài sản mua lại từ lợi nhuận, thường là tài sản chung. Ranh giới này nên ghi chép rõ ngay từ đầu.

Người không kinh doanh có nên xem sổ sách cửa hàng không?

Nên, ở mức tóm tắt theo tháng hoặc quý. Không phải để kiểm soát, mà để biết gia đình đang có gì và đang gánh gì, và để có thể tiếp quản khi người kinh doanh gặp chuyện bất ngờ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138