Khi một người đứng tên tài sản mà cả nhà cùng góp tiền, giấy thoả thuận nội bộ là thứ duy nhất ghi lại sự thật đằng sau cái tên trên giấy chứng nhận. Giấy ấy nên trả lời được: tài sản nào, ai góp bao nhiêu, người đứng tên được và không được làm gì, khi bán thì chia ra sao, khi người đứng tên hoặc người góp gặp chuyện thì xử lý thế nào.
Bài này đưa ra chín mục nên có và một mẫu tự soạn để tham khảo. Mẫu chỉ là khung cho gia đình bàn với nhau; với tài sản lớn, bạn nên để luật sư soát lại trước khi ký, vì cách viết một câu có thể làm thay đổi quyền lợi của cả nhà. Bài cũng nói rõ những điều giấy thoả thuận không làm được, để không ai đặt niềm tin sai chỗ.
Vì sao cần giấy nội bộ dù cả nhà rất tin nhau
Gia đình chọn một người đứng tên thường vì lý do thực tế: người đó ở gần, rảnh đi làm thủ tục, hoặc những người khác đang ở xa, ở nước ngoài. Lúc ấy không ai nghĩ đến chuyện mất lòng. Nhưng giấy chứng nhận chỉ ghi tên người đứng tên. Với ngân hàng, cơ quan đăng ký, người mua, thậm chí với chủ nợ của người đó, tài sản thuộc về người có tên.
Giấy thoả thuận nội bộ không thay đổi điều ghi trên giấy chứng nhận, nhưng nó là chứng cứ quan trọng nếu sau này phải chứng minh tài sản thực chất có phần của nhiều người. Nó cũng bảo vệ chính người đứng tên: khi có người nói "anh chiếm của chung", tờ giấy cho thấy anh chỉ làm đúng việc cả nhà đã giao.
Lý do thứ ba ít ai nói ra: con người thay đổi, gia đình thay đổi. Người đứng tên lập gia đình, người bạn đời của họ không biết chuyện góp tiền. Người đứng tên không may qua đời, những người thừa kế của họ chỉ thấy tài sản đứng tên người thân mình. Một tờ giấy rõ ràng giúp những người đến sau hiểu đúng.
Chín mục nên có trong giấy thoả thuận
1. Thông tin các bên. Họ tên, năm sinh, số giấy tờ tuỳ thân, nơi cư trú của người đứng tên và từng người góp. Nếu tiền góp là của chung vợ chồng, ghi cả người bạn đời.
2. Mô tả tài sản. Với đất: số thửa, số tờ bản đồ, địa chỉ, diện tích theo giấy chứng nhận. Với xe: biển số, số khung, số máy. Mô tả đủ để không thể nhầm với tài sản khác.
3. Số tiền và tỷ lệ góp. Bảng ghi từng người góp bao nhiêu, ngày góp, hình thức chuyển. Ghi tỷ lệ phần trăm tương ứng, và ghi rõ chi phí phát sinh như thuế, phí, sửa chữa có được cộng vào phần góp không.
4. Lý do một người đứng tên. Một câu ngắn và trung thực, như "vì các anh chị em khác ở xa". Lý do minh bạch giúp người đọc sau này hiểu đây là sắp xếp trong gia đình, không phải để che giấu điều gì.
5. Việc người đứng tên được tự làm. Ví dụ: nộp thuế đất hằng năm, giữ giấy tờ, cho thuê ngắn hạn sau khi báo cả nhà, ký giấy tờ hành chính thông thường.
6. Việc phải có đồng ý của những người góp. Bán, tặng cho, thế chấp, đem bảo lãnh cho người khác, xây sửa lớn, cho thuê dài hạn. Ghi rõ đồng ý bằng văn bản, bao nhiêu người đồng ý thì được làm.
7. Cách chia khi bán hoặc khi có thu nhập. Tiền bán chia theo tỷ lệ góp sau khi trừ chi phí nào; tiền cho thuê dùng vào việc gì, chia lúc nào.
8. Khi một người muốn rút phần. Báo trước bao lâu, những người còn lại có được ưu tiên mua lại phần đó không, cách xác định giá trị phần rút.
9. Khi người đứng tên hoặc người góp gặp biến cố. Khi qua đời, mất năng lực, thay đổi hôn nhân, có nợ riêng: những người ký cam kết thông báo cho nhau và làm thủ tục cần thiết để phần của mỗi người được nhìn nhận đúng.
Mẫu giấy thoả thuận tự soạn — chỉ để tham khảo
Mẫu dưới đây do biên tập viên tự soạn để gia đình hình dung bố cục, không phải mẫu của cơ quan nào ban hành. Trước khi dùng cho tài sản thật, bạn nên để luật sư soát lại theo tình huống của nhà mình.
GIẤY THOẢ THUẬN VỀ TÀI SẢN DO NHIỀU NGƯỜI GÓP TIỀN, MỘT NGƯỜI ĐỨNG TÊN. Hôm nay, ngày… tháng… năm…, tại…, các bên gồm: Bên đứng tên: ông/bà… (năm sinh, số giấy tờ tuỳ thân, nơi cư trú). Các bên góp tiền: ông/bà… ; ông/bà… (thông tin tương tự). Cùng thống nhất các nội dung sau.
Điều 1. Tài sản. Quyền sử dụng thửa đất số…, tờ bản đồ số…, địa chỉ…, diện tích… mét vuông, giấy chứng nhận số… do bên đứng tên đứng tên. Điều 2. Phần góp. Tổng số tiền mua và chi phí liên quan là… đồng, trong đó ông/bà A góp… đồng (…%), ông/bà B góp… đồng (…%), ông/bà C góp… đồng (…%). Chứng từ chuyển tiền kèm theo giấy này.
Điều 3. Lý do đứng tên. Các bên thống nhất để ông/bà A đứng tên vì… . Điều 4. Quyền và việc của bên đứng tên. Bên đứng tên giữ bản gốc giấy chứng nhận, nộp các khoản thuế, phí hằng năm và báo lại cho các bên. Bên đứng tên không bán, tặng cho, thế chấp, bảo lãnh hay cho thuê quá… tháng khi chưa có văn bản đồng ý của tất cả các bên góp.
Điều 5. Chia tiền. Khi bán, số tiền thu được sau khi trừ thuế, phí được chia theo tỷ lệ tại Điều 2. Điều 6. Rút phần. Bên muốn rút phần báo trước… tháng; các bên còn lại được ưu tiên mua lại theo giá do các bên thống nhất hoặc theo giá của đơn vị định giá do các bên cùng chọn. Điều 7. Biến cố. Khi một bên qua đời hoặc có thay đổi lớn, các bên còn lại và người thừa kế của bên đó cùng xác nhận lại phần góp theo giấy này. Điều 8. Giấy lập thành… bản, mỗi bên giữ một bản, có giá trị như nhau. Chữ ký và họ tên các bên, người bạn đời (nếu tiền góp là tài sản chung vợ chồng).
Những điều giấy thoả thuận không làm được
Hiểu giới hạn của tờ giấy cũng quan trọng như viết nó cho đủ. Có mấy điều gia đình hay kỳ vọng sai.
- Giấy không ngăn được người đứng tên ký bán cho người ngoài nếu người đó cố tình làm. Nó giúp những người góp có căn cứ đòi quyền lợi sau đó, nhưng việc đòi có thể kéo dài và tốn kém.
- Giấy không làm cho chủ nợ riêng của người đứng tên tự động biết tài sản có phần người khác. Khi có tranh chấp nợ, những người góp phải chủ động đưa chứng cứ.
- Giấy không thay được thủ tục đăng ký nếu cả nhà muốn cùng đứng tên. Muốn quyền của mình hiện trên giấy chứng nhận thì phải làm thủ tục với cơ quan đăng ký.
- Giấy không hợp thức hoá việc nhờ đứng tên để né nghĩa vụ. Nếu sắp xếp đứng tên nhằm tránh khoản nợ, tránh việc chia tài sản hay lách điều kiện luật định, giấy đó có thể bị coi là vô hiệu và còn kéo người ký vào rắc rối.
- Giấy không thay thế di chúc. Người đứng tên muốn phần của người khác được trả lại đúng khi mình không còn thì nên cân nhắc lập di chúc phù hợp, theo hướng dẫn của người có chuyên môn.
Điểm thứ tư cần nói rõ: giấy thoả thuận nội bộ dùng để ghi nhận một sắp xếp minh bạch trong gia đình. Nó không phải công cụ để giấu tài sản khỏi ai.
Ký, lưu và cập nhật giấy thoả thuận
Viết xong mới là một nửa. Nửa còn lại là để tờ giấy thật sự có ích khi cần.
- Đọc to toàn bộ nội dung khi tất cả các bên có mặt, hoặc gọi video với người ở xa và gửi bản chụp trước để họ đọc.
- Ký từng trang hoặc ký nháy góc trang, ghi họ tên đầy đủ dưới chữ ký cuối cùng.
- Đính kèm chứng từ chuyển tiền, biên nhận tiền mặt, bản chụp giấy chứng nhận.
- Cân nhắc công chứng hoặc chứng thực chữ ký để giảm tranh cãi về sau, hỏi phòng công chứng về hình thức phù hợp.
- Mỗi người giữ một bản gốc; chụp lại và cất bản số ở nơi an toàn mà người thân tin cậy có thể tìm thấy.
- Mỗi khi có khoản góp thêm, sửa chữa lớn hoặc thay đổi người, lập phụ lục ký bổ sung thay vì sửa tay vào bản cũ.
Phụ lục là chỗ nhiều nhà bỏ quên. Ba năm sau mái nhà được làm lại bằng tiền của hai trong bốn người, mà không ai ghi, thì tỷ lệ trong giấy gốc không còn phản ánh đúng. Một trang phụ lục ngắn giải quyết chuyện đó.
Nói chuyện với người đứng tên mà không làm họ thấy bị nghi ngờ
Người được giao đứng tên đôi khi phật ý khi anh chị em đề nghị viết giấy: "Không tin nhau à?". Cách tốt là để chính người đứng tên đề xuất viết, như một cách bảo vệ mình. Nếu bạn là người góp, có thể mở lời bằng lý do khách quan: phòng khi một trong mấy anh em không còn, con cháu biết mà làm cho đúng.
Nên viết khi mọi chuyện đang êm. Đợi đến khi đã có lời qua tiếng lại mới đề nghị ký giấy thì tờ giấy lại thành nguồn căng thẳng. Gia đình nào đã lỡ không viết từ đầu vẫn nên viết bổ sung, ghi rõ những khoản đã góp trong quá khứ kèm chứng từ còn giữ được.
Nếu đã có mâu thuẫn — chẳng hạn người đứng tên không thừa nhận phần góp của người khác — đừng tự soạn giấy ép ký. Hãy thu thập lại chứng từ, ghi nhớ thời điểm, và hỏi ý kiến luật sư. Bạn có thể đặt câu hỏi với luật sư trên AI Cố Vấn để được hướng dẫn bước tiếp theo, ưu tiên hoà giải trong gia đình trước khi tính đến con đường khác.
Câu hỏi thường gặp
Giấy thoả thuận viết tay có giá trị không?
Giấy viết tay có chữ ký các bên vẫn là chứng cứ có giá trị về việc các bên đã thoả thuận. Tuy nhiên với tài sản lớn, công chứng hoặc chứng thực chữ ký giúp hạn chế tranh cãi về chữ ký và ngày lập. Bạn nên để luật sư soát nội dung và hỏi phòng công chứng về hình thức phù hợp.
Đã mua từ lâu, giờ mới viết giấy thoả thuận có được không?
Được. Gia đình có thể lập giấy ghi nhận lại các khoản góp trong quá khứ, kèm những chứng từ còn giữ như sao kê, tin nhắn, biên nhận. Điều quan trọng là tất cả những người liên quan đều đồng ý và ký. Viết muộn vẫn tốt hơn không bao giờ viết.
Người đứng tên có được cho thuê tài sản mà không hỏi ai không?
Tuỳ điều đã ghi trong giấy thoả thuận. Nhiều nhà cho phép người đứng tên cho thuê ngắn hạn sau khi báo cả nhà, còn cho thuê dài hạn thì cần đồng ý bằng văn bản. Ghi rõ thời hạn và cách dùng tiền thuê ngay từ đầu để không ai phải đoán.
Vợ hoặc chồng của người đứng tên có cần ký vào giấy thoả thuận không?
Nên có. Người bạn đời ký xác nhận rằng tài sản đứng tên vợ hoặc chồng mình có phần góp của những người khác, giúp tránh hiểu lầm khi gia đình nhỏ của người đứng tên có thay đổi. Việc này cũng làm giấy thoả thuận chắc chắn hơn khi phải dùng đến.
Nếu người đứng tên qua đời thì phần của những người góp xử lý thế nào?
Tài sản đứng tên người đã mất sẽ được xem xét trong việc thừa kế của họ. Giấy thoả thuận và chứng từ góp tiền là căn cứ để những người góp yêu cầu ghi nhận phần của mình. Trường hợp này nên hỏi luật sư sớm và nói chuyện cởi mở với những người thừa kế của người đã mất.
Có nên ghi tỷ lệ phần trăm hay chỉ ghi số tiền góp?
Nên ghi cả hai. Số tiền cho biết mỗi người đã bỏ ra bao nhiêu, còn tỷ lệ giúp chia tiền khi bán hoặc khi giá trị tài sản đã thay đổi nhiều so với lúc mua. Nếu có khoản góp thêm về sau, lập phụ lục điều chỉnh tỷ lệ.