Người ở nhà nội trợ, chăm con có quyền ngang người đi làm với tài sản chung của vợ chồng. Luật Hôn nhân và gia đình 2014 quy định vợ, chồng bình đẳng trong việc tạo lập, chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài sản chung và không phân biệt giữa lao động trong gia đình với lao động có thu nhập. Nói cách khác, tiền lương của người đi làm là tài sản chung, kể cả khi người kia không mang về đồng nào.
Quy định là vậy, nhưng trong nhiều gia đình, người ở nhà dần mất tiếng nói về tiền: không biết lương của người kia bao nhiêu, phải xin từng khoản, không có tên trên giấy tờ nào. Bài này không bàn chuyện chia tài sản khi chia tay. Nó giúp hai vợ chồng sắp xếp tiền bạc trong nhà để người ở nhà vẫn giữ được quyền, sự an toàn và lòng tự trọng, ngay khi mọi chuyện còn êm ấm.
Vì sao công việc trong nhà được tính như lao động có thu nhập
Một ngày của người ở nhà chăm con nhỏ gồm nấu ăn, dọn dẹp, đưa đón, chăm khi con ốm, đi chợ, giữ sổ chi tiêu, lo giỗ chạp. Nếu thuê người làm từng phần việc này, gia đình phải trả một khoản tiền không nhỏ mỗi tháng. Người ở nhà không nhận lương, nhưng đang tạo ra giá trị để người kia yên tâm đi làm, thăng tiến, kiếm tiền.
Luật thừa nhận điều đó bằng nguyên tắc không phân biệt lao động trong gia đình với lao động có thu nhập. Hệ quả thực tế là: lương, thưởng, tiền làm thêm của người đi làm trong thời kỳ hôn nhân là tài sản chung; căn nhà, chiếc xe mua bằng tiền đó là tài sản chung; người ở nhà có quyền ngang nhau trong việc sử dụng và quyết định những tài sản ấy.
Nhìn nhận này cũng quan trọng về mặt tâm lý. Người ở nhà thường tự nói "tiền của anh ấy", "tiền của chị ấy" và ngại tiêu cho bản thân. Hiểu đúng rằng đó là tiền chung giúp họ tham gia bàn bạc với tư thế của người đồng sở hữu, không phải người được cho. Người đi làm cũng nên chủ động dùng chữ "tiền nhà mình" thay vì "tiền anh kiếm".
Bốn quyền thực tế người ở nhà nên giữ
Quyền được biết. Biết thu nhập hằng tháng của gia đình, các tài khoản, khoản tiết kiệm, khoản nợ đang có. Không cần xem từng giao dịch, nhưng cần biết bức tranh tổng. Một cuộc nói chuyện mỗi tháng về tiền nhà là đủ.
Quyền chi tiêu không phải xin. Có một khoản tiền chi tiêu gia đình định kỳ chuyển vào tài khoản của người ở nhà, đủ cho việc nhà và có phần cho bản thân. Phải xin từng khoản nhỏ làm người ở nhà mất tự chủ và dễ tích tụ ấm ức.
Quyền đứng tên và ký. Với nhà đất, xe, tài khoản tiết kiệm lớn là tài sản chung, nên có tên người ở nhà hoặc giấy tờ thể hiện đó là tài sản chung. Việc bán, thế chấp nhà đất chung cần cả hai đồng ý bằng văn bản.
Quyền được tham gia quyết định lớn. Mua nhà, vay tiền, cho người thân vay, đầu tư một khoản lớn là việc của cả hai. Người đi làm không nên tự quyết rồi báo lại.
Sắp xếp tiền trong nhà khi chỉ một người có lương
Một khung đơn giản, áp dụng được cho gia đình có một nguồn thu nhập chính:
- Lương về một tài khoản chung hoặc một tài khoản mà cả hai cùng xem được số dư, ví dụ qua ứng dụng ngân hàng của cả hai.
- Ngay đầu tháng, chuyển một khoản cố định cho chi tiêu gia đình vào tài khoản của người ở nhà. Khoản này do hai người cùng thống nhất dựa trên chi tiêu thực tế vài tháng.
- Mỗi người có một khoản nhỏ tiền cá nhân bằng nhau, tiêu không cần giải trình. Người ở nhà cũng có, không ít hơn người đi làm.
- Phần tiết kiệm gửi vào sổ hoặc tài khoản có tên cả hai, hoặc ít nhất cả hai đều biết số và giữ giấy tờ.
- Cuối tháng ngồi mười lăm phút xem lại: đã chi những gì, tháng sau điều chỉnh chỗ nào.
- Ghi tất cả tài khoản, tài sản lớn vào sổ tài sản gia đình, cả hai cùng biết chỗ cất.
Khung này không phải là cách duy nhất. Có gia đình để người ở nhà quản lý toàn bộ lương, người đi làm chỉ giữ tiền cá nhân. Điều quan trọng không phải ai giữ tiền, mà là cả hai cùng biết, cùng quyết và không ai phải ngửa tay xin.
Ví dụ giả định: một gia đình ở Đồng Nai sắp xếp lại sau khi vợ nghỉ việc
Chị Ngọc nghỉ việc văn phòng khi sinh con thứ hai, anh Phong tiếp tục đi làm. Sáu tháng đầu, mọi thứ diễn ra theo quán tính: lương anh về tài khoản của anh, chị cần gì thì nhắn anh chuyển. Không ai có ý xấu, nhưng chị bắt đầu ngại hỏi, cắt bớt những khoản cho bản thân, còn anh thì không hiểu vì sao vợ hay im lặng mỗi khi bàn chuyện mua sắm.
Hai người ngồi lại sau một lần căng thẳng nhỏ. Họ lấy sao kê ba tháng, cộng các khoản chi nhà, chốt mức chi tiêu gia đình mỗi tháng và một khoản tiền cá nhân như nhau cho mỗi người, ví dụ 1 triệu đồng. Ngày lương về, anh đặt lệnh chuyển tự động phần chi tiêu và tiền cá nhân sang tài khoản của chị, phần tiết kiệm sang sổ có tên hai người. Ứng dụng ngân hàng của anh được cài thêm trên máy chị ở chế độ xem số dư.
Họ cũng ghi vào sổ tài sản gia đình những thứ chị chưa từng biết rõ: khoản vay mua xe còn bao nhiêu, hợp đồng bảo hiểm của anh, mật khẩu không ghi nhưng ghi chỗ cất giấy tờ. Ba tháng sau, chị nói điều thay đổi lớn nhất không phải là số tiền, mà là không còn phải "xin". Anh thì thấy nhẹ đầu vì không phải nhớ chuyển tiền từng lần. Cách sắp xếp này không có gì phức tạp; nó chỉ biến một quy định trong luật thành thói quen trong nhà.
An toàn cho người không có thu nhập: những việc nên làm sớm
Người ở nhà nhiều năm có thể gặp khó khăn nếu người đi làm ốm nặng, mất việc hay qua đời đột ngột. Một số chuẩn bị giúp giảm rủi ro:
| Việc cần làm | Vì sao | Gợi ý trong nhà |
|---|---|---|
| Có tài khoản đứng tên mình | Nhận tiền, thanh toán độc lập khi cần | Mở tài khoản cá nhân, giữ thẻ và mã truy cập riêng |
| Biết chỗ để giấy tờ | Tự xử lý được việc khi người kia vắng mặt | Cùng nhau lập sổ tài sản và gói thông tin khẩn |
| Tìm hiểu bảo hiểm xã hội tự nguyện, bảo hiểm y tế | Có lương hưu, có thẻ khám chữa bệnh về sau | Hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội về điều kiện hiện hành |
| Giữ kỹ năng, mối quan hệ nghề | Dễ quay lại thị trường lao động khi cần | Học thêm, làm việc nhỏ khi con lớn hơn |
| Biết các khoản nợ của gia đình | Không bị bất ngờ khi chủ nợ tìm đến | Ghi khoản vay, lịch trả trong sổ tài sản |
Những việc này không xuất phát từ nghi ngờ người bạn đời, mà từ thực tế đời người có lúc bất trắc. Người đi làm cũng nên khuyến khích, thậm chí chủ động giúp người ở nhà chuẩn bị, vì đó cũng là sự an toàn cho các con.
Khi quản lý chung trượt thành kiểm soát
Có ranh giới giữa quản lý tiền chung và kiểm soát người kia bằng tiền. Một số dấu hiệu đáng lưu ý: người ở nhà không được biết thu nhập dù đã hỏi nhiều lần; phải trình hoá đơn từng khoản nhỏ; bị cắt tiền chi tiêu như một hình phạt; bị ép ký giấy tờ tài sản mà không được đọc; bị cấm đi làm hoặc cấm giữ tiền riêng. Pháp luật về phòng, chống bạo lực gia đình coi một số hành vi kiểm soát tài sản, thu nhập nhằm tạo sự lệ thuộc là bạo lực gia đình.
Nếu nhận ra những dấu hiệu nhẹ, thường là do thói quen hoặc áp lực tiền bạc, nên nói chuyện thẳng vào khung sắp xếp ở trên, đề nghị thử trong ba tháng. Nếu tình trạng nặng, kéo dài, kèm lời lẽ hạ thấp hoặc đe doạ, người ở nhà nên tìm sự hỗ trợ từ người thân tin cậy, tổ hoà giải, hội phụ nữ nơi cư trú.
Giữ an toàn cho bản thân là ưu tiên: biết chỗ giấy tờ tuỳ thân của mình, có số liên lạc của người tin cậy, có một khoản tiền nhỏ trong tài khoản đứng tên mình. Khi bất đồng về tiền bạc đã kéo dài, hoặc có dấu hiệu một bên bị kiểm soát, đe doạ, bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc tìm tới tổ hoà giải, hội phụ nữ nơi cư trú để được hỗ trợ.
Nói chuyện với người đi làm mà không thành đòi hỏi
Người đi làm nhiều khi không cố ý giữ tiền, chỉ quen tự lo vì nghĩ "để vợ hoặc chồng đỡ phải nghĩ". Cách mở lời hiệu quả là nói về nhu cầu cụ thể thay vì về quyền: "Em muốn biết nhà mình đang để dành được bao nhiêu để yên tâm", "Anh muốn có một khoản cố định đầu tháng để khỏi phải hỏi em từng lần đi chợ".
Đưa ra một đề xuất cụ thể dễ được chấp nhận hơn là phàn nàn chung chung. Mang theo bảng chi tiêu vài tháng gần nhất, đề nghị mức chi tiêu gia đình, đề nghị cùng mở sổ tài sản. Khi cuộc nói chuyện bám vào con số và việc làm, nó ít bị kéo sang chuyện ai đóng góp nhiều hơn.
Cũng nên nhắc nhau rằng vai trò có thể đổi. Người hôm nay ở nhà có thể đi làm lại khi con lớn, người hôm nay đi làm có thể mất việc. Một cách sắp xếp tiền tôn trọng cả hai vai trò sẽ giữ cho gia đình vững qua những lần đổi vai đó, không phụ thuộc vào việc ai đang mang lương về.
Câu hỏi thường gặp
Lương của chồng gửi vào tài khoản đứng tên chồng thì vợ có quyền gì?
Lương trong thời kỳ hôn nhân là tài sản chung, dù nằm ở tài khoản đứng tên ai. Người vợ có quyền ngang nhau với khoản tiền đó. Trên thực tế, tài khoản đứng tên ai thì người đó giao dịch, nên hai người cần thống nhất cách sử dụng.
Người ở nhà có nên đòi đứng tên nhà không?
Với nhà là tài sản chung, ghi tên cả hai giúp mọi thứ rõ ràng hơn. Nếu sổ đã ghi một tên, người ở nhà nên giữ giấy kết hôn và giấy tờ mua nhà để chứng minh đó là tài sản chung, rồi bàn với người kia về việc ghi thêm tên.
Tiền chi tiêu gia đình mỗi tháng nên là bao nhiêu?
Không có con số chung. Cách làm là ghi chép chi tiêu thực tế ba tháng, cộng thêm một phần dự phòng và phần tiền cá nhân của người ở nhà, rồi hai người cùng chốt. Mỗi khi hoàn cảnh thay đổi, như con vào lớp mới, thì xem lại.
Người ở nhà muốn tự kiếm thêm thu nhập nhỏ, tiền đó của ai?
Thu nhập hợp pháp của vợ hoặc chồng trong thời kỳ hôn nhân thường là tài sản chung, giống như lương của người kia. Hai người có thể thoả thuận để người làm giữ khoản đó làm tiền cá nhân, nên nói rõ với nhau.
Người đi làm không muốn cho biết lương thì phải làm sao?
Bắt đầu bằng việc nói về nhu cầu cụ thể và đề xuất một cách sắp xếp thử. Nếu người kia vẫn từ chối kéo dài và kèm các hành vi kiểm soát khác, nên tìm tới người thân tin cậy, tổ hoà giải hoặc người làm nghề để được tư vấn.
Có nên đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện cho người ở nhà không?
Đây là một lựa chọn đáng tìm hiểu để người ở nhà có lương hưu về sau. Điều kiện, mức đóng và quyền lợi do quy định hiện hành quy định, gia đình nên hỏi trực tiếp cơ quan bảo hiểm xã hội trước khi quyết định.