Cách chống lừa chuyển tiền hiệu quả nhất trong một gia đình là có vài quy tắc mà ai cũng thuộc và ai cũng làm theo, bất kể cuộc gọi nghe thật đến đâu: cúp máy rồi tự gọi lại số đã biết, không chuyển tiền khi đang bị thúc giục, khoản lớn phải có người thứ hai cùng xem, và không đọc mã xác thực cho bất kỳ ai. Quy tắc thay cho việc phải tự phán đoán trong lúc hoảng.
Kẻ lừa đảo giả danh cơ quan chức năng, giả người thân gặp nạn, giả nhân viên ngân hàng, nhưng kịch bản nào cũng dựa vào ba thứ: sự vội, nỗi sợ và lòng thương. Bài này giúp gia đình bạn soạn bộ quy tắc của riêng mình, đặt ngưỡng tiền, chuẩn bị sẵn câu nói để thoát cuộc gọi, cài đặt tài khoản hỗ trợ cho quy tắc và biết làm gì nếu lỡ chuyển.
Vì sao cần quy tắc chung thay vì dặn riêng từng người
Hầu hết gia đình đã từng dặn nhau "cẩn thận lừa đảo". Lời dặn chung chung đó gần như vô dụng vào đúng lúc cần, vì kẻ gọi điện không tự nhận là lừa đảo. Họ xưng là cán bộ điều tra, biết họ tên, số căn cước, địa chỉ của bạn; họ giả giọng con trai đang hoảng hốt; họ gửi hình ảnh giấy tờ có con dấu đỏ. Người nghe máy phải tự quyết định thật hay giả trong vài phút, giữa áp lực bị doạ hoặc bị khóc lóc. Trong trạng thái đó, ai cũng có thể sai, kể cả người trẻ, người có học, người làm trong ngành tài chính.
Quy tắc gia đình chuyển câu hỏi khó "cuộc gọi này thật hay giả?" thành câu hỏi dễ "mình đã làm đủ các bước chưa?". Người nghe máy không cần thắng kẻ lừa đảo trong một cuộc đấu trí, chỉ cần nói "nhà em có quy định phải gọi lại" và cúp máy. Quy tắc còn có một lợi ích ít người nghĩ tới: nó che chắn cho người yếu thế trong nhà. Ông bà ngại từ chối, con nhỏ sợ người lớn mắng, khi có quy tắc chung, họ có lý do để nói không mà không thấy mình vô lễ.
Bảy quy tắc gợi ý để cả nhà cùng thống nhất
Một: không chuyển tiền trong lúc đang nghe cuộc gọi. Dù người gọi nói gì, cúp máy trước, rồi mới tính. Mọi yêu cầu "giữ máy, vừa nói vừa chuyển" đều là dấu hiệu đỏ.
Hai: tự gọi lại bằng số đã biết từ trước. Gọi cho con bằng số lưu trong danh bạ, gọi ngân hàng bằng số in trên thẻ hoặc trong ứng dụng chính thức, liên hệ công an bằng cách đến trụ sở hoặc số công khai. Không gọi vào số người lạ vừa đọc cho.
Ba: cơ quan nhà nước không làm việc qua điện thoại để yêu cầu chuyển tiền. Công an, viện kiểm sát, toà án, cơ quan thuế khi làm việc sẽ có giấy mời, văn bản, làm việc tại trụ sở. Không có "tài khoản tạm giữ" nào mà người dân phải tự chuyển tiền vào để "chứng minh trong sạch".
Bốn: không đọc mã OTP, không cài ứng dụng lạ, không cho ai điều khiển máy. Mã xác thực là chữ ký của bạn. Nhân viên ngân hàng thật không bao giờ cần nó.
Năm: khoản vượt ngưỡng phải có người thứ hai cùng xem. Gia đình tự định ngưỡng, và quy tắc áp dụng cho cả bố mẹ lẫn con cái, không chỉ người già.
Sáu: chờ trước khi chuyển những khoản bất thường. Tình huống thật hiếm khi không đợi được vài chục phút. Khoảng chờ đủ để gọi người thân và để cơn hoảng qua đi.
Bảy: kể lại cho nhau mọi cuộc gọi lạ, kể cả khi đã nhận ra là lừa. Không ai bị chê cười. Câu chuyện của người này là bài học của người kia, và kẻ lừa đảo thường gọi lần lượt từng người trong cùng một nhà.
Đặt ngưỡng tiền và người cùng xem
Mỗi nhà một mức thu nhập, nên ngưỡng do cả nhà cùng chọn. Bảng dưới là ví dụ giả định cho một gia đình ba thế hệ, để bạn hình dung cách chia:
| Mức tiền (ví dụ giả định) | Ai được tự quyết | Bước thêm bắt buộc |
|---|---|---|
| Dưới một triệu đồng, chi tiêu quen thuộc | Người chuyển tự quyết | Kiểm đúng tên người nhận hiện ra trước khi bấm |
| Từ một đến mười triệu, khoản không thường xuyên | Người chuyển, sau khi gọi lại xác minh | Báo cho một người trong nhà biết trong ngày |
| Trên mười triệu hoặc bất kỳ khoản nào "gấp" | Hai người cùng xem | Người thứ hai tự gọi xác minh, chờ ít nhất ba mươi phút |
| Tất toán sổ tiết kiệm, bán vàng, rút tiền mặt lớn | Cả hai vợ chồng hoặc người lớn cùng chịu trách nhiệm | Không làm khi đang có người gọi điện chỉ đạo |
Ngưỡng không cần tròn trịa hay hợp lý tuyệt đối, chỉ cần ai cũng nhớ. Quan trọng là quy tắc "gấp thì càng phải chờ" áp dụng ở mọi mức tiền, vì sự gấp gáp chính là công cụ của kẻ lừa đảo.
Mỗi người trong nhà gặp một kiểu rủi ro khác nhau
Ông bà, cha mẹ cao tuổi. Hay bị nhắm bằng kịch bản giả cơ quan chức năng, giả con cháu gặp nạn, giả nhân viên bảo hiểm xã hội báo nhận tiền hoàn. Quy tắc quan trọng nhất với nhóm này là cúp máy và gọi cho con, cùng với việc không bao giờ đọc mã xác thực.
Người đang đi làm. Dễ gặp lời mời làm việc online, làm nhiệm vụ nhận hoa hồng, tin nhắn giả ngân hàng báo khoá tài khoản, đơn hàng giả cần thanh toán thêm. Người bận rộn hay bấm vào đường dẫn trong lúc vội, nên quy tắc "không bấm đường dẫn trong tin nhắn lạ, tự mở ứng dụng chính thức" hợp với nhóm này.
Con tuổi mới lớn. Có thể bị dụ nạp tiền trò chơi, mua vật phẩm, bị nhờ "cho mượn tài khoản ngân hàng nhận tiền hộ", hoặc bị doạ tung ảnh. Con cần biết rằng kể với bố mẹ không bao giờ bị phạt vì đã kể, và tài khoản của mình tuyệt đối không cho người khác mượn.
Người giữ tiền chung của cả nhà. Người làm thủ quỹ cho đại gia đình, quỹ họ, quỹ xây nhà thờ thường bị giả danh người trong họ nhắn xin chuyển tiền. Quy tắc gọi lại bằng số cũ và cùng xem với một người khác càng phải chặt với khoản tiền không phải của riêng mình.
Câu nói sẵn để thoát cuộc gọi
Nhiều người biết là đáng ngờ nhưng không biết cách dừng cuộc gọi, nhất là khi đầu dây bên kia xưng là cán bộ và nói giọng nghiêm. Chuẩn bị sẵn vài câu, dán cạnh chỗ để điện thoại của ông bà:
- "Nhà em có quy định không xử lý tiền qua điện thoại. Em sẽ tự liên hệ cơ quan để xác minh." Rồi cúp máy.
- "Cháu không nghe rõ, để cháu gọi lại cho con trai bằng số trong máy." Rồi gọi ngay cho con bằng số đã lưu.
- "Nếu có việc, xin gửi giấy mời về địa chỉ nhà, em sẽ đến trụ sở làm việc." Cơ quan thật làm được việc này; kẻ lừa đảo thì không.
- "Ngân hàng của em dặn không đọc mã cho ai. Em sẽ ra quầy giao dịch." Rồi cúp máy.
- Với tin nhắn hoặc cuộc gọi video từ "người thân": hỏi một câu chỉ người trong nhà biết, hoặc cúp máy và gọi lại bằng cuộc gọi thường vào số đã lưu.
Người lừa đảo có thể doạ "cúp máy là chống người thi hành công vụ" hoặc "nếu báo người nhà thì sẽ bị bắt". Đó cũng là kịch bản. Người làm nhiệm vụ thật không cấm bạn trao đổi với gia đình.
Đưa quy tắc vào đời sống: buổi họp gia đình ba mươi phút
Quy tắc chỉ có tác dụng khi được nói thành lời và tập qua. Một buổi tối cuối tuần là đủ:
- Mỗi người kể một cuộc gọi, tin nhắn lạ mình từng nhận, hoặc một chuyện bị lừa đã nghe thấy trong xóm. Không phán xét.
- Đọc to bảy quy tắc, chỉnh lại cho hợp với nhà mình, viết ra một tờ giấy.
- Cả nhà chọn ngưỡng tiền và người thứ hai cho từng người. Ông bà chọn con nào, con cái chọn ai cùng xem khoản của mình.
- Tập thử: một người đóng vai kẻ gọi điện xưng công an, người kia tập nói câu thoát và cúp máy.
- Lưu sẵn số điện thoại của nhau, số tổng đài ngân hàng lấy từ thẻ, dán tờ quy tắc cạnh chỗ để điện thoại.
- Hẹn sáu tháng sau nhắc lại, cập nhật những kịch bản mới nghe được.
Với người cao tuổi sống một mình, con cháu có thể gọi điện định kỳ, thỉnh thoảng hỏi "dạo này có ai gọi lạ không" như một câu chuyện bình thường, để ông bà quen kể thay vì giấu.
Cài đặt tài khoản để hỗ trợ quy tắc, và khi lỡ chuyển
Quy tắc dựa vào con người, nên thêm một lớp từ phía tài khoản sẽ chắc hơn. Những cài đặt phổ biến mà nhiều ngân hàng có: đặt hạn mức chuyển tiền trực tuyến mỗi ngày ở mức vừa đủ dùng, muốn tăng thì phải ra quầy hoặc xác thực thêm; bật thông báo biến động số dư; tách một tài khoản chi tiêu hằng ngày với tài khoản để dành. Tính năng cụ thể khác nhau giữa các ngân hàng, nên hỏi trực tiếp tại quầy hoặc trong ứng dụng chính thức. Với người già, con cháu có thể đi cùng ra quầy để cài đặt, nhưng không giữ hộ mật khẩu.
Nếu ai đó trong nhà đã lỡ chuyển tiền, đừng trách. Việc đầu tiên là gọi ngay tổng đài ngân hàng của mình qua số chính thức, báo giao dịch bị lừa và đề nghị hỗ trợ tra soát, phối hợp với ngân hàng nhận. Tiếp theo, đến cơ quan công an gần nhất trình báo, mang theo điện thoại, ảnh chụp tin nhắn, lịch sử cuộc gọi và giao dịch. Cảnh giác cú lừa lần hai: những lời mời "lấy lại tiền bị lừa" có thu phí thường cũng là lừa đảo. Cuối cùng, kể lại cho cả nhà để quy tắc được siết chặt hơn, chứ không phải để tìm người có lỗi.
Câu hỏi thường gặp
Nếu đúng là con đang cấp cứu thật mà mình chờ thì sao?
Bệnh viện không yêu cầu người nhà chuyển khoản cho một người lạ trước khi cấp cứu. Bạn có thể gọi cho con, cho bạn bè của con, hoặc gọi thẳng tổng đài bệnh viện để xác minh trong vài phút. Khoảng chờ đó gần như không làm thay đổi việc chữa trị, nhưng chặn được phần lớn kịch bản lừa.
Ông bà ngại phiền con cái nên không muốn gọi hỏi, làm sao?
Nói rõ với ông bà rằng gọi hỏi là làm theo quy định của cả nhà, không phải làm phiền. Con cháu cũng nên phản hồi nhẹ nhàng mỗi khi ông bà gọi hỏi, kể cả khi đó là cuộc gọi bình thường, để ông bà không thấy ngại lần sau.
Cơ quan công an có bao giờ gọi điện mời làm việc không?
Có thể có liên hệ qua điện thoại để mời đến làm việc, nhưng làm việc thì ở trụ sở, có giấy tờ, và không yêu cầu chuyển tiền qua điện thoại hay cài ứng dụng. Nếu nghi ngờ, bạn tự đến trụ sở công an nơi cư trú để hỏi.
Video gọi thấy mặt người thân thì có tin được không?
Không nên chỉ dựa vào hình ảnh. Video có thể bị cắt ghép hoặc giả mặt. Cuộc gọi chập chờn, ngắn, xin chuyển tiền gấp là dấu hiệu cần dừng lại. Cúp máy và gọi lại bằng cuộc gọi thường vào số đã lưu, hoặc hỏi một câu chỉ người nhà biết.
Có nên đặt hạn mức chuyển tiền thấp cho tài khoản của bố mẹ không?
Đó là một lớp bảo vệ hợp lý nếu bố mẹ đồng ý và vẫn đủ dùng cho chi tiêu hằng ngày. Việc cài đặt nên do chính bố mẹ làm tại quầy hoặc trên ứng dụng chính thức, có con đi cùng giải thích, và tôn trọng quyền quyết định của bố mẹ với tiền của mình.
Lỡ đọc mã OTP rồi nhưng chưa thấy mất tiền thì làm gì?
Gọi ngay tổng đài ngân hàng qua số chính thức để báo và đề nghị khoá tạm tài khoản hoặc dịch vụ ngân hàng điện tử, sau đó đổi mật khẩu. Kiểm tra lịch sử giao dịch và thiết bị đăng nhập. Không chờ đến khi thấy mất tiền mới xử lý.