Ngôi nhà là tài sản lớn nhất của nhiều gia đình, và con có thể cùng chăm sóc nó từ sớm: trẻ nhỏ báo khi thấy vòi rỉ, tường thấm; trẻ tiểu học lau quạt, tưới cây, quét lá máng xối tầng trệt; tuổi cấp hai ghi sổ bảo trì, kiểm đồ dùng; tuổi cấp ba cùng bố mẹ gọi thợ, đọc báo giá. Điện, gas, mái cao và hoá chất mạnh là những việc con không tự làm ở bất kỳ tuổi nào khi chưa có người lớn có chuyên môn.
Danh mục việc nhà cho con đã có nhiều trang viết theo hướng nếp sinh hoạt: dọn phòng, rửa bát, gấp quần áo. Bài này đi theo một góc khác: giúp con hiểu nhà cửa cần được bảo dưỡng như một tài sản, hỏng nhỏ không sửa sẽ thành hỏng lớn, và mỗi người trong nhà đều có phần giữ gìn.
Vì sao nên cho con biết ngôi nhà cũng cần "khám định kỳ"
Trẻ em thường nghĩ ngôi nhà cứ thế đứng đó. Chúng không thấy những lần bố gọi thợ thông cống, mẹ đi mua gioăng thay vòi, ông leo lên kiểm mái trước mùa mưa. Khi không thấy, con không hiểu vì sao phải đóng cửa nhẹ tay, vì sao không được treo đu lên rèm, vì sao không đổ dầu mỡ xuống bồn rửa.
Cho con tham gia những việc bảo trì vừa sức giúp con thấy chi phí giữ gìn một tài sản. Một vòi nước rỉ để lâu làm tăng hoá đơn nước và mục tủ bếp; một vết thấm trên trần nếu không xử lý có thể làm bong vữa. Những bài học đó cụ thể hơn mọi lời dặn "giữ gìn đồ đạc".
Còn một lý do thực tế: đến tuổi trưởng thành, con sẽ ở trọ, thuê nhà hoặc có nhà riêng. Một người trẻ biết nhận ra dấu hiệu hư hỏng, biết khi nào tự xử lý và khi nào gọi thợ, biết ghi lại những gì đã sửa, sẽ giữ tài sản của mình tốt hơn và ít bị thợ nói thách hơn.
Việc bảo trì hợp với từng tuổi
Bảng dưới là gợi ý; quan trọng hơn tuổi là con đã làm cùng người lớn vài lần chưa. Mọi việc đều bắt đầu bằng làm cùng, rồi mới để con tự làm.
| Tuổi | Việc con có thể làm | Người lớn lưu ý |
|---|---|---|
| 4–6 tuổi | Báo khi thấy nước chảy không tắt, vết ố trên tường, bóng đèn chập chờn; tưới cây; lau bụi chỗ thấp | Khen khi con báo, không bắt con tự xử lý |
| 7–10 tuổi | Lau cánh quạt đã rút điện cùng người lớn, quét lá trước cửa và máng thoát nước tầng trệt, kiểm cửa sổ đóng trước khi mưa | Luôn rút điện trước, người lớn kiểm tra lại |
| 11–14 tuổi | Vệ sinh lưới lọc máy giặt, lưới chắn rác bồn rửa; kiểm đèn pin khẩn cấp; ghi sổ bảo trì | Hướng dẫn kỹ lần đầu, không cho trèo cao |
| 15–17 tuổi | Thay bóng đèn ở tầm thấp với nguồn đã ngắt, cùng bố mẹ tiếp thợ, so báo giá, theo dõi lịch bảo dưỡng | Không tự sửa điện, gas; không lên mái |
Với nhà nhiều thế hệ, ông bà thường là người biết rõ nhất ngôi nhà đã sửa những gì. Để con làm cùng ông bà vừa có người kèm, vừa giữ được câu chuyện của ngôi nhà.
Những việc con không tự làm, ở bất kỳ tuổi nào
Phần này cần nói thẳng và lặp lại nhiều lần. Danh sách dưới không phải để doạ con, mà là ranh giới an toàn cả nhà cùng giữ, kể cả người lớn không có chuyên môn:
- Sửa ổ cắm, công tắc, dây điện, cầu dao. Thấy mùi khét, tia lửa, ổ cắm nóng thì báo người lớn và tránh xa.
- Đụng vào bình gas, van gas, đường ống gas. Ngửi thấy mùi gas thì không bật tắt công tắc điện, mở cửa thông gió, ra ngoài và báo người lớn.
- Trèo lên mái nhà, ban công không có lan can, thang cao.
- Pha trộn chất tẩy rửa, thông cống bằng hoá chất mạnh. Một số chất khi trộn với nhau sinh khí độc.
- Tự sửa bình nóng lạnh, máy bơm, thiết bị dùng điện công suất lớn.
- Mở hộp kỹ thuật, tủ điện của toà nhà chung cư.
Với an toàn điện và phòng cháy, nên làm theo hướng dẫn của cơ quan phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ ở địa phương. Danh mục bảo vệ tài sản trên trang có bài riêng về chuẩn bị trước cháy, chập điện.
Một buổi "khám nhà" theo mùa cùng con
Nhiều gia đình chọn hai mốc mỗi năm: trước mùa mưa bão và trước Tết. Ví dụ giả định cho một nhà phố ba tầng ở Huế, làm trong một buổi sáng thứ bảy:
- Bố mẹ đi trước một vòng, đánh dấu những chỗ cần xem, loại bỏ việc nguy hiểm khỏi danh sách giao con.
- Giao con một tờ giấy trắng, đi theo từng tầng, con ghi lại những gì nhìn thấy: vết thấm, vòi rỉ, bản lề kêu, cửa khó đóng.
- Con làm những việc nhỏ đã giao: quét lá máng tầng trệt, kiểm đèn pin khẩn cấp, lau lưới chắn côn trùng.
- Cả nhà ngồi lại, xếp danh sách thành ba cột: tự sửa được, cần gọi thợ, để theo dõi.
- Con chép vào sổ bảo trì gia đình: ngày, việc phát hiện, việc đã làm, việc hẹn làm.
- Kết thúc bằng một việc vui, như cùng con trồng lại chậu cây ngoài ban công.
Buổi khám nhà không cần kéo dài quá hai giờ. Với trẻ nhỏ, chia ra nhiều buổi ngắn. Điều đọng lại sau mỗi buổi không phải danh sách việc đã làm, mà là cảm giác con được tin giao một phần trong việc giữ gìn ngôi nhà của cả nhà.
Dạy con nhận ra dấu hiệu hư hỏng sớm
Vết ố, vết thấm trên trần và tường. Thường xuất hiện sau mưa hoặc dưới nhà vệ sinh tầng trên. Dạy con nhận ra vệt màu loang, sơn phồng, mùi ẩm mốc. Phát hiện sớm thì xử lý chống thấm đơn giản hơn nhiều so với khi vữa đã bong.
Tiếng nước chảy khi không ai dùng. Bồn cầu rỉ nước, vòi không đóng kín, đường ống rò. Cho con thử nghe vào buổi tối khi cả nhà đã tắt hết vòi. Đồng hồ nước vẫn quay khi không ai dùng là dấu hiệu rò.
Ổ cắm, phích cắm nóng hoặc có vết cháy xém. Con không sửa, chỉ cần nhận ra và báo ngay. Đây là dấu hiệu có thể dẫn tới chập cháy.
Mối mọt, đường đất trên tường gỗ. Những vệt đất nhỏ chạy dọc chân tường, khung cửa, hoặc mùn gỗ rơi dưới tủ. Phát hiện sớm giúp xử lý trước khi mối ăn sâu vào kết cấu.
Cửa kêu, bản lề lỏng, khoá khó mở. Việc nhỏ nhưng để lâu làm hỏng khung cửa. Con tuổi lớn có thể cùng bố mẹ tra dầu bản lề, siết vít.
Khi thợ đến nhà: cho con cùng tiếp
Con tuổi cấp hai, cấp ba có thể ngồi cùng bố mẹ khi thợ đến báo giá sửa chữa. Con học được cách hỏi rõ hỏng ở đâu, vì sao hỏng, có những cách sửa nào, chi phí mỗi cách ra sao, bảo hành bao lâu. Đây là kỹ năng con sẽ cần khi tự thuê nhà hay có nhà riêng, và nhiều người trẻ chưa từng được dạy.
Sau khi thợ về, cùng con đọc lại báo giá: những hạng mục nào là vật tư, hạng mục nào là công, có khoản nào chưa rõ. Nếu sửa việc lớn, nên hỏi thêm một hai thợ khác để so, và cho con thấy vì sao không chọn ngay người báo rẻ nhất mà còn xét kinh nghiệm, bảo hành. Ví dụ giả định: thợ thứ nhất báo chống thấm cả sân thượng, thợ thứ hai chỉ xử lý khe nứt; cả nhà cùng bàn nên chọn phương án nào.
Dặn con một điều về an toàn: khi ở nhà một mình, không mở cửa cho thợ lạ dù họ nói được bố mẹ gọi đến. Con gọi cho bố mẹ để xác nhận trước. Có những kẻ gian giả làm thợ điện, thợ nước để vào nhà.
Sổ bảo trì gia đình: việc con có thể nhận hẳn
Sổ bảo trì là cuốn vở ghi lại những lần nhà được sửa chữa, bảo dưỡng: ngày nào, sửa gì, ai sửa, bao nhiêu tiền, bảo hành đến bao giờ. Gia đình nào có cuốn sổ này đều thấy lợi khi cần nhớ máy lọc nước thay lõi lần cuối khi nào, chống thấm sân thượng bao lâu rồi, thợ nào làm cẩn thận.
Con tuổi cấp hai trở lên có thể nhận giữ cuốn sổ này. Mỗi khi có thợ đến, con ghi; mỗi lần thay bóng đèn, con ghi; cuối năm con cộng lại tổng chi phí bảo trì. Nhiều đứa trẻ bất ngờ khi thấy một năm giữ một ngôi nhà tốn nhiều đến vậy, và từ đó cẩn thận hơn với đồ đạc.
Cuốn sổ cũng là một phần của sổ tài sản gia đình, giúp ích khi có chuyện cần chứng minh tình trạng nhà, khi bán hay cho thuê, hoặc khi làm hồ sơ bảo hiểm. Nên chụp lại các trang định kỳ và giữ bản chụp cùng giấy tờ quan trọng. Không ghi mật khẩu thiết bị hay mã khoá cửa vào sổ này.
Giao việc sao cho con không thấy là gánh nặng
Giải thích vì sao. Thay vì "con lau quạt đi", nói "quạt bụi nhiều thì quay yếu và tốn điện, con lau giúp bố nhé". Con làm vì hiểu, không vì bị sai.
Làm cùng trước, giao sau. Lần đầu bố mẹ làm, con xem. Lần hai làm cùng. Lần ba con làm, bố mẹ xem. Từ lần bốn con tự làm.
Không chấm điểm, không so sánh. Việc bảo trì nhà không phải bài thi. Khen sự chăm chỉ và tinh ý, như "con phát hiện vết thấm sớm, nhà đỡ được nhiều tiền sửa", thay vì cho điểm hay so con với anh chị.
Ghi nhận phần đóng góp. Khi nhà đỡ một khoản sửa chữa nhờ con phát hiện sớm, kể lại cho cả nhà nghe. Con thấy mình là một người góp phần giữ tài sản chung.
Chấp nhận làm chưa khéo. Lá quét chưa sạch, quạt lau chưa kỹ là bình thường. Hướng dẫn thêm, đừng làm lại ngay trước mặt con.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi có thể giúp bảo trì nhà cửa?
Từ bốn, năm tuổi trẻ đã giúp được những việc như báo khi thấy vòi rỉ, tường thấm, tưới cây. Lớn hơn, con làm thêm việc lau chùi thiết bị đã rút điện, quét máng nước tầng trệt, ghi sổ bảo trì. Luôn bắt đầu bằng làm cùng người lớn.
Có nên cho con 15, 16 tuổi tự sửa ổ điện?
Không. Sửa điện cần chuyên môn và có nguy cơ điện giật, cháy. Con có thể thay bóng đèn ở tầm thấp khi nguồn đã ngắt, nhưng ổ cắm, công tắc, dây điện nên để thợ có chuyên môn.
Sổ bảo trì gia đình cần ghi những gì?
Ngày, việc phát hiện hoặc sửa, người sửa, chi phí, thời hạn bảo hành nếu có. Không ghi mật khẩu, mã khoá cửa. Chụp lại các trang định kỳ và giữ cùng giấy tờ quan trọng.
Con không thích làm việc nhà thì làm sao?
Giải thích lý do, làm cùng con, chọn việc con thấy thú vị hơn như ghi sổ hay kiểm đồ. Khen cụ thể sự tinh ý của con. Tránh biến việc giữ gìn nhà thành hình phạt.
Ngửi thấy mùi gas trong nhà thì dạy con làm gì?
Không bật tắt công tắc điện, không dùng lửa, mở cửa thông gió nếu an toàn, ra khỏi nhà và báo người lớn hoặc gọi cứu hộ. Diễn tập với con vài lần để con nhớ.
Con ở chung cư thì có việc bảo trì nào để giao?
Có. Vệ sinh lưới lọc máy giặt, lưới chắn rác bồn rửa, kiểm cửa sổ trước khi mưa, lau quạt, ghi sổ bảo trì căn hộ. Những việc thuộc phần chung của toà nhà thì báo ban quản lý.