Cho thuê một phòng ngay trong căn nhà gia đình đang ở khác hẳn cho thuê nguyên căn: người thuê đi qua phòng khách nhà bạn, dùng chung cầu thang, có khi chung cả bếp và nhà vệ sinh. Vì thế phần việc quan trọng nhất không nằm ở tờ hợp đồng mà ở những thoả thuận nhỏ về lối đi, giờ giấc, khách đến chơi, tiền điện nước và chìa khoá. Thống nhất được những chuyện ấy từ đầu thì tiền thuê là khoản phụ thêm dễ chịu; để mập mờ thì vài tháng sau cả nhà sẽ thấy mình là khách trong chính nhà mình.
Bài này dành cho những gia đình có một phòng bỏ không sau khi con đi học xa, ông bà mất, hoặc nhà vừa xây thêm tầng: nên chọn phòng nào, chuẩn bị gì trong nhà, nói chuyện với cả nhà ra sao, ghi gì vào thoả thuận và xử lý thế nào khi việc ở chung bắt đầu cấn. Phần thủ tục chỉ nêu ở mức nguyên lý; quy định cụ thể bạn nên hỏi công an cấp xã nơi mình ở.
Trước hết cả nhà phải cùng muốn
Người đứng tên căn nhà có thể tự quyết, nhưng người sống trong nhà mới là người chịu tác động hằng ngày. Một người mẹ ở nhà nội trợ sẽ gặp người thuê nhiều nhất; con gái tuổi mới lớn có thể ngại khi có người lạ đi qua cửa phòng; ông bà cao tuổi có thể khó ngủ nếu người thuê đi làm ca đêm. Nếu chỉ một người hào hứng vì khoản tiền thêm còn những người khác miễn cưỡng gật đầu, sự khó chịu sẽ dồn lại và nổ ra vào lúc không ngờ.
Cách làm gọn là ngồi lại một buổi tối, đặt lên bàn ba câu hỏi: tiền thuê dùng vào việc gì, ai sẽ là người liên lạc chính với người thuê, và những điều gì trong nhà tuyệt đối không thay đổi. Câu thứ ba quan trọng hơn ta tưởng. Có nhà chốt rằng bữa cơm tối vẫn ăn ở phòng khách như cũ, có nhà chốt rằng tầng trên cùng là chỗ riêng của gia đình. Những điều chốt ấy sau này trở thành nội dung của thoả thuận với người thuê.
Cũng nên bàn trước thời gian thử. Nhiều gia đình đặt ra kỳ đầu sáu tháng, sau đó cả nhà ngồi lại xem có muốn tiếp tục hay không. Có điểm dừng rõ ràng giúp người đang lưỡng lự dễ đồng ý hơn, và giúp bạn không ký những hợp đồng dài khi chưa biết việc ở chung thật sự ra sao.
Chọn phòng nào để cho thuê
Phòng có lối đi ít cắt qua sinh hoạt chung. Phòng gần cầu thang, gần cửa ra vào, hoặc ở tầng có nhà vệ sinh riêng là lựa chọn dễ chịu nhất. Phòng nằm sâu trong nhà, phải đi qua phòng ngủ của bố mẹ hay qua bếp mới tới, sẽ khiến cả hai bên ngại mỗi lần đi lại.
Phòng có thể khoá độc lập. Người thuê cần khoá phòng của họ, và gia đình cũng cần khoá những khu không chia sẻ. Một ổ khoá tốt cho cửa phòng thuê và một ổ khoá cho cửa lên tầng riêng của gia đình là khoản chi đáng làm trước tiên.
Phòng đủ điều kiện ở được. Có cửa sổ hoặc lỗ thoáng, ổ điện an toàn, không thấm dột. Nếu phòng từng là kho chứa đồ thì phải dọn hẳn, không để lại thùng đồ của gia đình trong góc vì sau này rất khó phân định cái gì của ai.
Phòng không chứa thứ khó thay thế. Tủ sách gia đình, đồ kỷ niệm, giấy tờ quan trọng nên chuyển hết sang khu riêng. Bạn không muốn mỗi lần cần tìm sổ đỏ lại phải gõ cửa phòng người thuê.
Phòng nhìn từ góc an toàn cháy. Phòng ở tầng cao trong nhà ống chỉ có một cầu thang thì nên tính đường thoát khi có sự cố. Không lắp khung sắt kín cửa sổ mà không có cửa mở thoát; cơ quan phòng cháy địa phương có hướng dẫn cụ thể cho nhà ở, bạn nên tham khảo.
Chia khu dùng chung và khu riêng
Cách đỡ cãi nhau nhất là vẽ ra giấy sơ đồ căn nhà rồi đánh dấu từng khu: khu của người thuê, khu chung, khu chỉ gia đình dùng. Bảng dưới là ví dụ giả định cho một nhà ống ba tầng ở Hải Phòng, cho thuê một phòng tầng hai.
| Khu | Ai được dùng | Ghi chú nên thoả thuận |
|---|---|---|
| Cửa chính và sân để xe | Chung | Giờ đóng cổng, chỗ để xe cố định, ai giữ chìa cổng |
| Cầu thang | Chung | Không để giày dép, đồ đạc trên bậc; tắt đèn khi lên xong |
| Phòng tầng hai cho thuê | Người thuê | Gia đình không vào khi người thuê vắng, trừ khi có sự cố và đã báo |
| Nhà vệ sinh tầng hai | Người thuê hoặc chung | Ai dọn, bao lâu một lần, đồ dùng cá nhân để đâu |
| Bếp tầng một | Thoả thuận | Được nấu hay không, giờ nào, ngăn tủ lạnh nào là của người thuê |
| Phòng khách | Gia đình | Người thuê đi qua, không tiếp khách riêng ở đây nếu chưa hỏi |
| Tầng ba và sân thượng | Gia đình | Có cửa khoá; phơi đồ của người thuê để ở khu riêng nếu có |
Bếp là khu dễ phát sinh chuyện nhất. Nếu nhà bạn nấu ăn đều đặn ba bữa, nên cân nhắc không chia bếp, thay vào đó để người thuê một góc đun nước, hâm đồ ăn trong phòng với thiết bị an toàn. Nếu có chia bếp thì ghi rõ khung giờ và việc rửa dọn ngay sau khi nấu.
Những điều nên viết ra giấy dù là ở chung
Nhiều gia đình ngại làm hợp đồng vì thấy "ở chung nhà mà giấy tờ thì kỳ". Thực ra một bản thoả thuận viết tay rõ ràng giúp cả hai bên đỡ khó xử hơn là lời nói. Theo quy định hiện hành, việc cho thuê nhà ở nên lập thành văn bản; bạn nên kiểm lại yêu cầu cụ thể trong Luật Nhà ở đang có hiệu lực. Bản thoả thuận nên có:
- Họ tên, số giấy tờ tuỳ thân của hai bên; người đại diện gia đình ký là ai.
- Phòng nào, diện tích ước chừng, đồ đạc có sẵn trong phòng kèm ảnh chụp lúc giao.
- Khu dùng chung và khu không dùng, như sơ đồ đã thống nhất.
- Tiền thuê, ngày đóng, cách đóng; tiền điện nước tính thế nào; tiền cọc và điều kiện hoàn trả.
- Giờ giấc: giờ đóng cổng, giờ yên tĩnh buổi tối, quy ước khi về muộn.
- Khách đến chơi và khách ngủ lại: được hay không, báo trước bao lâu.
- Hút thuốc, nuôi thú cưng, nấu nướng trong phòng.
- Thời hạn, cách báo trước khi một bên muốn chấm dứt, và cách trả phòng.
Nếu có điều khoản nào liên quan đến tranh chấp tiền cọc hay chấm dứt trước hạn mà bạn chưa chắc cách viết, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi ký. Phần lớn gia đình chỉ cần một bản ngắn hai trang là đủ.
Điện, nước, mạng và những khoản lặt vặt
Công tơ phụ cho phòng thuê. Lắp một công tơ điện phụ cho phòng là cách minh bạch nhất. Mỗi tháng hai bên cùng nhìn chỉ số, chụp ảnh lưu lại. Đơn giá điện nên lấy theo hoá đơn thực tế gia đình nhận được, chia theo số điện đã dùng, thay vì tự đặt một mức cao hơn khiến người thuê cảm thấy bị thu thêm.
Nước khó tách thì khoán theo đầu người. Nhà ống thường chỉ có một đồng hồ nước. Nhiều gia đình thoả thuận khoán theo số người ở, và ghi rõ rằng nếu hoá đơn tháng nào tăng bất thường thì hai bên cùng xem lại.
Mạng internet dùng chung. Đặt một mạng khách riêng cho người thuê trên bộ phát, không đưa mật khẩu mạng chính của gia đình. Việc này vừa bảo vệ các thiết bị trong nhà vừa tránh chuyện đổi mật khẩu khi người thuê chuyển đi.
Rác, vệ sinh khu chung. Ai đổ rác, giờ nào, phí thu gom tính chung hay riêng. Những việc nhỏ này nếu không nói ra sẽ là nguồn khó chịu lớn sau vài tháng.
Ghi chép mỗi tháng. Một cuốn sổ nhỏ hoặc một trang bảng tính ghi ngày thu, số tiền, chỉ số điện, ghi chú. Khi người thuê chuyển đi, sổ này giúp quyết toán tiền cọc trong năm phút thay vì ngồi nhớ lại cả năm.
Giữ an toàn và riêng tư cho gia đình
Có người lạ sống trong nhà đồng nghĩa với việc gia đình phải sắp xếp lại một số thói quen. Tiền mặt, vàng, giấy tờ nhà đất, sổ tiết kiệm nên cất ở chỗ có khoá trong khu riêng, không để trong tủ ở phòng khách như trước. Đây không phải là nghi ngờ người thuê mà là cách giữ cho mọi chuyện rõ ràng: nếu chẳng may có mất mát, không ai rơi vào thế bị nghi oan.
Nếu nhà có trẻ nhỏ, cần dặn con những nguyên tắc đơn giản: không vào phòng người thuê, không nhận quà hay đi theo người thuê ra ngoài khi bố mẹ chưa biết. Nếu nhà có người cao tuổi ở một mình ban ngày, nên để người thuê biết rằng việc gì cần trao đổi thì liên lạc với người đại diện gia đình chứ không nhờ ông bà ký hay nhận thay các giấy tờ.
Về camera, nếu gia đình đã lắp ở cổng và khu để xe thì nên nói rõ với người thuê từ đầu. Camera không được hướng vào phòng của người thuê hay nhà vệ sinh. Riêng tư là chuyện hai chiều: gia đình muốn được riêng tư thì người thuê cũng vậy, và sự tôn trọng ấy làm cho việc ở chung bền hơn.
Về thủ tục cư trú, người đến ở từ ba mươi ngày trở lên tại nơi không phải nơi thường trú thường phải đăng ký tạm trú; người ở ngắn hơn thì gia đình cần thông báo lưu trú. Chủ nhà thường được hỏi ý kiến đồng ý cho người thuê đăng ký. Cách làm và giấy tờ cụ thể bạn nên hỏi trực tiếp công an cấp xã nơi có nhà, vì cách tiếp nhận hồ sơ trực tuyến hay trực tiếp có thể khác nhau giữa các địa phương.
Khi việc ở chung bắt đầu cấn
Dù chuẩn bị kỹ, sẽ có lúc người thuê về muộn làm ồn, quên tắt bếp, hay đưa bạn bè về đông. Cách xử lý êm theo thứ tự thường là:
- Nói riêng, sớm, nhẹ nhàng ngay lần đầu thấy vấn đề, chứ không để dồn đến lần thứ năm mới nói.
- Nhắc lại đúng điều đã thoả thuận trên giấy, không đem chuyện khác ra so.
- Nếu vẫn lặp lại, hai bên ngồi xuống bàn cách sửa: đổi giờ, thêm một quy ước, hoặc thay đổi cách dùng khu chung.
- Ghi lại những lần nhắc trong sổ, có ngày giờ, để sau này nếu phải chấm dứt hợp đồng thì có căn cứ.
- Nếu không thể tiếp tục, báo trước đúng thời gian đã thoả thuận và giúp người thuê có thời gian tìm chỗ mới.
Trong suốt quá trình, giữ thái độ của người chủ nhà đàng hoàng: không cắt điện nước, không tự ý vào phòng, không giữ đồ của người thuê để gây sức ép. Những việc đó có thể vi phạm quy định và biến một chuyện nhỏ thành tranh chấp. Nếu mâu thuẫn lớn liên quan đến tiền bạc, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi hành động.
Câu hỏi thường gặp
Cho thuê một phòng trong nhà đang ở có cần làm hợp đồng không?
Nên có văn bản dù chỉ là bản thoả thuận ngắn có chữ ký hai bên. Văn bản giúp ghi rõ tiền thuê, tiền cọc, khu dùng chung, giờ giấc và cách chấm dứt. Yêu cầu hình thức cụ thể bạn nên kiểm lại theo Luật Nhà ở hiện hành.
Có nên cho người thuê dùng chung bếp với gia đình không?
Tuỳ nếp sinh hoạt của nhà bạn. Gia đình nấu ăn nhiều bữa trong ngày thường thấy chia bếp gây phiền. Nếu chia, hãy ghi khung giờ nấu, ngăn tủ lạnh riêng và việc rửa dọn ngay sau khi dùng để tránh va chạm.
Tiền điện của phòng thuê nên tính thế nào cho công bằng?
Cách minh bạch nhất là lắp công tơ phụ cho phòng, mỗi tháng hai bên cùng xem và chụp chỉ số. Đơn giá nên dựa trên hoá đơn thực tế gia đình nhận được, chia theo phần người thuê đã dùng, không tự đặt mức cao hơn.
Người thuê phòng trong nhà có phải đăng ký tạm trú không?
Người đến ở từ ba mươi ngày trở lên thường phải đăng ký tạm trú, ở ngắn hơn thì cần thông báo lưu trú. Chủ nhà thường cần đồng ý cho người thuê đăng ký. Hỏi công an cấp xã nơi có nhà để biết giấy tờ cụ thể.
Gia đình có được vào phòng người thuê khi họ đi vắng không?
Không nên, trừ trường hợp có sự cố như rò nước, chập điện, và khi đó nên báo cho người thuê càng sớm càng tốt. Hãy ghi rõ trong thoả thuận những tình huống được vào phòng và cách báo trước để giữ riêng tư cho cả hai bên.
Muốn dừng cho thuê vì cả nhà thấy bất tiện thì làm sao?
Báo trước cho người thuê đúng thời gian đã ghi trong thoả thuận, nói rõ lý do một cách tôn trọng, hẹn ngày trả phòng và quyết toán tiền cọc dựa trên biên bản giao phòng lúc đầu. Nếu thoả thuận không ghi, nên để người thuê đủ thời gian tìm chỗ mới.