Tài sản ròng của gia đình là tổng giá trị những gì cả nhà đang có, trừ đi tổng số tiền cả nhà đang nợ. Nếu nhà bạn có căn nhà, chiếc xe và một khoản tiết kiệm, nhưng vẫn còn nợ ngân hàng vì sửa nhà, thì tài sản ròng là phần còn lại sau khi trừ khoản nợ đó. Khi đã có sổ tài sản, phép tính này mất chừng nửa giờ.
Con số này không dùng để khoe hay để so với nhà hàng xóm. Giá trị của nó nằm ở chỗ tính đều mỗi năm, cùng một cách, để thấy nhà mình đang đi lên, đứng yên hay đi xuống, và phần nợ đang chiếm bao nhiêu trong toàn bộ tài sản. Bài này chỉ cách tính, cách tránh những lỗi làm con số sai lệch, và cách đọc nó mà không biến nó thành áp lực.
Tài sản ròng nói gì và không nói gì
Hai gia đình cùng ở trong căn nhà giống nhau, cùng đi xe giống nhau, có thể có tài sản ròng rất khác nhau: một nhà đã trả hết tiền mua nhà, nhà kia còn nợ gần hết giá trị căn nhà. Nhìn từ ngoài thì như nhau; nhìn vào sổ thì khác hẳn. Tài sản ròng cho thấy phần thật sự thuộc về gia đình sau khi đã tính các nghĩa vụ.
Nhưng con số này không nói được nhiều thứ. Nó không cho biết nhà bạn có đủ tiền mặt để xoay xở khi có người ốm hay không, vì phần lớn tài sản có thể nằm trong căn nhà đang ở. Nó không nói gì về thu nhập hằng tháng, về sức khoẻ, về những người phụ thuộc như cha mẹ già hay con nhỏ. Một gia đình có tài sản ròng lớn vẫn có thể chật vật mỗi cuối tháng nếu mọi thứ đều là đất đai khó bán.
Vì thế nên đọc tài sản ròng cùng hai câu hỏi khác: phần nào dễ chuyển thành tiền khi cần, và nợ chiếm bao nhiêu phần trong tổng tài sản. Ba con số đặt cạnh nhau mới cho một bức tranh đủ dùng. Bài này không đưa ra lời khuyên nên mua gì, bán gì hay đầu tư vào đâu; những quyết định ấy cần cân nhắc theo hoàn cảnh từng nhà.
Tính thử với một gia đình (ví dụ giả định, số tròn)
Gia đình anh Phong, chị Mai ở Hải Phòng (ví dụ giả định) lấy số từ sổ tài sản và làm phép tính vào một buổi tối đầu năm. Mọi con số dưới đây chỉ để minh hoạ cách tính, không phản ánh giá thị trường.
| Khoản mục | Cách lấy số | Giá trị (ví dụ giả định) |
|---|---|---|
| Căn nhà đang ở | Giá ước tính thận trọng, thấp hơn giá rao | 2.000 triệu đồng |
| Hai xe máy | Ước theo giá bán lại, không theo giá mua | 30 triệu đồng |
| Sổ tiết kiệm | Tiền gốc trên sổ | 300 triệu đồng |
| Vàng cưới | Số chỉ quy đổi theo giá ngày tính, ghi rõ ngày | 150 triệu đồng |
| Khoản cho em trai mượn | Chỉ tính nếu khả năng thu lại cao | 50 triệu đồng |
| Tổng tài sản | Cộng các dòng trên | 2.530 triệu đồng |
| Nợ ngân hàng sửa nhà | Dư nợ gốc còn lại theo sao kê | 400 triệu đồng |
| Trả góp tủ lạnh, máy giặt | Số còn phải trả | 20 triệu đồng |
| Tổng nợ | Cộng các khoản nợ | 420 triệu đồng |
| Tài sản ròng | Tổng tài sản trừ tổng nợ | 2.110 triệu đồng |
Nhìn bảng, bạn thấy gần tám phần mười tài sản nằm trong căn nhà đang ở. Phần dễ chuyển thành tiền chỉ gồm sổ tiết kiệm và vàng, khoảng 450 triệu đồng. Nợ chiếm khoảng một phần sáu tổng tài sản. Ba nhận xét này hữu ích hơn bản thân con số hai tỷ một trăm triệu.
Tài sản dễ chuyển thành tiền và tài sản khó chuyển
Dễ chuyển: tiền gửi, tiền trong tài khoản, vàng. Những khoản này có thể dùng trong vài ngày nếu cần, dù rút tiết kiệm trước hạn có thể mất một phần lãi. Đây là phần gia đình thực sự dựa vào khi có chuyện bất ngờ.
Khó chuyển: nhà đang ở, đất ở quê, phần góp làm ăn. Bán nhà đất mất nhiều tháng, có khi nhiều năm, và nhà đang ở thì bán rồi phải tìm chỗ khác. Phần góp vốn với anh em thường không rút ra được ngay mà không làm ảnh hưởng tới công việc chung.
Có giá trị nhưng gần như không bán được: đồ dùng trong nhà. Tủ lạnh, bàn ghế, quần áo đều có giá mua nhưng giá bán lại rất thấp. Nhiều người không tính nhóm này vào tài sản ròng để con số khỏi bị thổi phồng; nếu tính, nên tính rất thận trọng.
Khoản người khác nợ mình: giá trị phụ thuộc khả năng thu lại. Một khoản cho bạn vay mười năm chưa trả không nên tính đủ như tiền trong túi. Có gia đình chỉ tính khoản cho vay có giấy và người vay đang trả đều; khoản còn lại ghi riêng là "chưa chắc thu".
Những lỗi làm con số sai lệch
Tài sản ròng chỉ có ích khi tính trung thực. Các lỗi sau rất hay gặp và thường làm con số đẹp hơn thực tế:
- Định giá nhà theo giá rao cao nhất trong khu vực. Giá rao thường cao hơn giá giao dịch thật; nên lấy mức thận trọng hoặc giảm bớt một phần cho chắc.
- Tính xe theo giá mua. Xe mất giá nhanh; nên ước theo giá bán lại.
- Quên những khoản nợ nhỏ: trả góp đồ điện, tiền mua chịu vật liệu, phần hụi đã hốt nhưng còn phải góp.
- Tính cả tài sản chưa thuộc về mình: mảnh đất bố mẹ hứa cho nhưng chưa sang tên, căn nhà đang ở nhờ của người thân.
- Tính trùng: một khoản tiền vừa nằm trong tài khoản, vừa đã dùng để đặt cọc mua đất, bị cộng hai lần.
- Quy đổi vàng, ngoại tệ mà không ghi ngày quy đổi, sang năm so sánh thì không biết chênh do tài sản tăng hay do giá đổi.
- Tính phần tài sản của cha mẹ sống chung vào tài sản của vợ chồng. Nhà nhiều thế hệ nên tách rõ phần của ai.
Cách kiểm nhanh: sau khi tính xong, hỏi người còn lại trong nhà "có khoản nợ nào anh hay em chưa kể không". Câu hỏi đơn giản này thường lôi ra một hai khoản bị quên. Đó cũng là lý do sổ tài sản cần cả mục đi vay chứ không chỉ mục tài sản.
Tính mỗi năm một lần, cùng một cách
Một con số tài sản ròng đứng riêng không nói được nhiều. Giá trị nằm ở việc so các năm với nhau. Muốn so được, cách tính phải giữ nguyên:
- Chọn một ngày cố định mỗi năm, thường trùng với buổi rà sổ tài sản hằng năm.
- Dùng lại bảng của năm trước, giữ nguyên các dòng; thêm dòng mới cho tài sản hay khoản nợ mới phát sinh.
- Giữ nguyên nguyên tắc định giá: năm trước ước nhà thận trọng thì năm nay cũng vậy, không đổi sang giá rao cho đẹp.
- Ghi ngày quy đổi cho vàng và ngoại tệ.
- Tính ba con số: tổng tài sản, tổng nợ, tài sản ròng. Thêm hai tỷ lệ: phần dễ chuyển thành tiền trên tổng tài sản, và nợ trên tổng tài sản.
- Ghi một hai dòng nhận xét: năm nay tăng hay giảm vì sao — do trả bớt nợ, do mua thêm, hay chỉ do giá nhà ước cao hơn.
- Lưu bảng của từng năm, không ghi đè.
Sau ba bốn năm, bạn sẽ có một dãy số cho thấy xu hướng. Nếu tài sản ròng tăng chủ yếu vì giá nhà ước tăng trong khi tiền dễ chuyển không tăng, đó là tín hiệu để cả nhà cùng xem lại chuyện chi tiêu và dự phòng. Nếu nợ trên tổng tài sản giảm đều, đó là kết quả của việc trả nợ đúng hẹn.
Đọc con số thế nào mà không thành áp lực
Tài sản ròng là chuyện riêng của nhà bạn, không có "mức chuẩn" để so với ai. Gia đình trẻ mới mua nhà trả góp có tài sản ròng thấp là chuyện bình thường; gia đình cha mẹ đã nghỉ hưu có tài sản ròng cao nhưng thu nhập thấp cũng bình thường. So với bạn bè, đồng nghiệp hay những con số đọc trên mạng chỉ dẫn tới lo lắng không cần thiết hoặc tự mãn sai chỗ.
Cũng đừng dùng con số này làm lý do để vay thêm. Tài sản ròng cao vì căn nhà đang ở có giá không có nghĩa là gia đình có thêm tiền để tiêu. Những quyết định như vay, mua thêm nhà đất hay góp vốn kinh doanh cần tính trên dòng tiền hằng tháng và khả năng chịu rủi ro của cả nhà, không chỉ trên một con số ước tính.
Điều nên rút ra từ phép tính thường rất thực tế: phần tiền dự phòng có đủ mấy tháng chi tiêu không, khoản nợ nào nên ưu tiên trả, có tài sản nào đang bị bỏ quên không ai chăm. Những câu hỏi đó cả nhà có thể bàn với nhau mà không cần chuyên gia, miễn là con số được tính trung thực.
Nói chuyện con số này với ai trong nhà
Vợ chồng nên cùng tính, hoặc ít nhất cùng xem kết quả. Tài sản ròng gộp tài sản và nợ của cả hai; một người tính một mình dễ bỏ sót phần người kia nắm, và dễ tạo cảm giác giấu giếm. Cùng ngồi một buổi tối đầu năm, mỗi người mang phần sổ của mình, là cách nhẹ nhàng để bắt đầu.
Với con đã lớn, có thể chia sẻ ở mức khái quát: nhà mình đang trả nợ sửa nhà, còn khoảng mấy năm, phần dự phòng đủ để làm gì. Con hiểu bức tranh chung sẽ dễ cảm thông khi gia đình phải cắt bớt một khoản chi. Danh mục dạy con về tài sản trên trang này có gợi ý nói theo từng tuổi.
Với họ hàng, bạn bè, không cần chia sẻ. Con số tài sản ròng nói ra ngoài dễ bị hiểu sai, dễ thành đề tài so bì hoặc khiến người khác đến hỏi vay. Giữ con số trong nhà, cùng cuốn sổ tài sản, là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Tài sản ròng và tổng tài sản khác nhau thế nào?
Tổng tài sản là cộng giá trị mọi thứ gia đình có. Tài sản ròng là tổng tài sản trừ đi toàn bộ các khoản nợ. Một gia đình có tổng tài sản lớn nhưng nợ nhiều vẫn có thể có tài sản ròng nhỏ, vì phần lớn tài sản đó đang gắn với nghĩa vụ trả nợ.
Nhà đang ở có nên tính vào tài sản ròng không?
Có, vì đó là tài sản của gia đình. Nhưng nên định giá thận trọng và nhớ rằng nhà đang ở không phải tiền có thể tiêu ngay. Vì vậy nên tính thêm tỷ lệ phần tài sản dễ chuyển thành tiền để biết khả năng xoay xở khi cần.
Tài sản ròng âm có đáng lo không?
Tài sản ròng âm nghĩa là nợ lớn hơn tài sản. Với gia đình trẻ vừa vay mua nhà, điều này có thể xảy ra trong vài năm đầu. Điều cần xem là xu hướng qua các năm và khả năng trả nợ hằng tháng; nếu đang khó khăn với nợ, nên tìm tư vấn từ người có chuyên môn.
Bao lâu nên tính lại tài sản ròng một lần?
Mỗi năm một lần là đủ với phần lớn gia đình, nên làm cùng ngày rà sổ tài sản. Tính quá thường xuyên dễ bị cuốn theo biến động giá nhà, giá vàng mà không phản ánh thay đổi thật của gia đình.
Có cần thuê chuyên gia để tính tài sản ròng gia đình không?
Không cần. Phép tính chỉ là cộng trừ từ sổ tài sản. Phần khó là định giá trung thực và không quên khoản nợ nào. Chuyên gia chỉ cần khi gia đình phải ra quyết định lớn như vay, bán nhà hay sắp xếp tài sản phức tạp.
Khoản cho người thân vay có tính vào tài sản ròng không?
Tuỳ khả năng thu lại. Khoản có giấy tờ và người vay đang trả đều có thể tính. Khoản lâu năm chưa trả, không có giấy, nên ghi riêng là chưa chắc thu thay vì cộng đủ vào tài sản, để con số không đẹp hơn thực tế.