Giấy tờ nhà đất hỏng trong nhà phần lớn do ba thứ: hơi ẩm, côn trùng ăn giấy và chuột. Cả ba đều tấn công từ từ, ở chỗ ít ai mở ra: đáy tủ gỗ sát tường, rương để gầm giường, ngăn bàn thờ, nóc tủ sát mái. Khi phát hiện thì thường đã có vết loang, lỗ gặm hoặc mép giấy dính bết. Cách phòng hiệu quả nhất không nằm ở hoá chất mà ở việc chọn đúng chỗ cất, đựng trong hộp kín vừa phải và mở kiểm theo lịch.
Bài này dành cho gia đình ở nhà ống, nhà cấp bốn, nhà vườn, nhất là ở các tỉnh miền Bắc có mùa nồm và vùng ven biển ẩm quanh năm. Phần cuối có cách xử lý ban đầu khi giấy đã bị hại, và lúc nào nên hỏi cơ quan cấp giấy thay vì tự sửa.
Vì sao giấy tờ trong nhà dễ hỏng hơn bạn nghĩ
Giấy làm từ sợi xenlulô, hút ẩm theo không khí. Mùa nồm ở Hà Nội, Hải Phòng, Bắc Ninh hay Ninh Bình, độ ẩm có lúc gần bão hoà, tường và sàn đọng nước. Giấy hút ẩm, mềm ra, bào tử nấm có sẵn trong không khí bám vào và phát triển thành chấm đen, loang vàng. Khi khô lại, chỗ mốc giòn và mực in có thể nhoè. Ở ven biển như Khánh Hòa, Cà Mau, hơi muối làm kim loại kẹp giấy gỉ nhanh hơn, in vết lên giấy.
Côn trùng ăn giấy như mọt sách, cá bạc và mối ưa chỗ tối, ẩm, ít bị xáo trộn. Mối đặc biệt nguy hiểm với nhà có kết cấu gỗ hoặc tủ gỗ đặt sát tường đất: chúng đi theo đường ống, chân tủ vào bên trong, ăn từ đáy lên, nhìn từ ngoài vẫn thấy nguyên. Chuột thì gặm giấy làm tổ, nhất là giấy để trong rương, thùng các tông ở kho, gầm cầu thang.
Giấy tờ nhà đất lại thường được cất ở đúng những chỗ đó vì tâm lý giấu kỹ. Rương gỗ ở gầm giường của ông bà, ngăn kéo dưới cùng bàn thờ, hộp thiếc trong kho là những vị trí quen thuộc ở nhiều gia đình nông thôn, và cũng là chỗ dễ hỏng nhất.
Chỗ cất trong nhà: nơi nên chọn và nơi nên tránh
Mỗi kiểu nhà có chỗ khô và chỗ ẩm khác nhau. Bảng dưới gợi ý cách chọn theo kiểu nhà hay gặp ở Việt Nam.
| Kiểu nhà | Nên chọn | Nên tránh |
|---|---|---|
| Nhà ống nhiều tầng ở phố | Tủ quần áo tầng hai hoặc ba, ngăn giữa, cách sàn và tường ngoài | Tầng trệt, gầm cầu thang, sát tường nhà tắm, tum sát mái |
| Nhà cấp bốn mái tôn hoặc ngói | Tủ đứng kê cao trên chân, đặt ở gian giữa thoáng | Rương để sát nền đất, nóc tủ sát mái tôn nóng, góc bếp |
| Nhà vườn, nhà sàn gỗ | Hộp nhựa kín đặt trên kệ kim loại, cách vách gỗ | Ngăn tủ gỗ cũ sát cột, sát vách, chỗ từng có mối |
| Căn hộ chung cư | Tủ âm tường phòng ngủ, ngăn có cửa đóng | Lô gia, cạnh máy giặt, tủ dưới bồn rửa |
| Nhà vùng hay ngập | Chỗ cao nhất với tới được, hộp kín nổi được | Bất cứ chỗ nào dưới mức nước từng ngập |
Một mẹo đơn giản để thử độ ẩm: đặt một gói muối hột hoặc một tờ giấy báo cũ vào chỗ định cất một tuần. Nếu muối chảy nước hay giấy mềm, quăn mép, chỗ đó không hợp để giữ giấy tờ.
Hộp đựng và vật dụng phòng ẩm, phòng côn trùng
Hộp nhựa có nắp gioăng. Chọn loại đủ rộng để bìa A4 nằm phẳng, nắp có viền cao su. Hộp kín chặn được chuột, côn trùng và phần lớn hơi ẩm, lại nhẹ, dễ ôm đi khi có việc gấp.
Gói hút ẩm silica gel. Đặt vài gói trong hộp, thay hoặc sấy lại khi hạt đổi màu. Loại có hạt chỉ thị đổi màu giúp bạn biết lúc nào cần thay mà không phải đoán.
Bìa hồ sơ nhựa trong. Mỗi bộ giấy tờ một bìa, giúp giấy không cọ vào nhau và vào thành hộp. Tránh bìa giấy tái chế rẻ tiền vì giữ ẩm và có thể ố sang giấy tờ.
Không dùng long não, thuốc diệt côn trùng đặt trực tiếp. Viên long não, băng phiến hay thuốc bột đặt sát giấy có thể để lại vết dầu, mùi và không hợp để trong nhà có trẻ nhỏ. Hộp kín và khô là cách phòng côn trùng tốt hơn.
Bỏ thùng các tông và rương gỗ cũ. Thùng các tông hút ẩm, là món chuột và gián ưa thích; rương gỗ cũ có thể đã có mọt sẵn trong thớ gỗ. Nếu gia đình muốn giữ chiếc rương vì kỷ niệm, đặt hộp nhựa kín vào bên trong rương thay vì để giấy trực tiếp.
Kệ hoặc chân tủ cách sàn. Với nhà có mối, kê tủ trên chân kim loại hoặc đặt hộp trên kệ sắt, cách tường vài phân. Đường đi của mối bị cắt, bạn cũng dễ nhìn thấy dấu vết đất mối nếu có.
Lịch kiểm tra theo mùa
Hộp kín đến mấy cũng cần mở ra xem. Một lịch kiểm ngắn, gắn vào những mốc trong năm mà gia đình đằng nào cũng có, sẽ dễ duy trì hơn là nhớ suông.
- Trước mùa nồm hoặc mùa mưa: thay gói hút ẩm, kiểm nắp gioăng còn kín, xem đáy hộp có đọng nước không.
- Giữa mùa nồm: mở hộp vào ngày khô ráo, sờ giấy xem có mềm, có mùi mốc không; nếu có, lấy ra hong ở chỗ thoáng trong nhà, không phơi nắng gắt.
- Dịp dọn nhà cuối năm: rút từng bìa ra xem mép giấy, góc giấy, tìm lỗ nhỏ, vụn giấy, phân côn trùng hay dấu răng chuột.
- Sau mỗi đợt mưa lớn, ngập hoặc phát hiện mối trong nhà: kiểm ngay, không đợi tới lịch.
- Ghi ngày kiểm vào sổ tài sản của gia đình, kèm tình trạng, để lần sau so sánh và để người khác trong nhà biết.
Cả quá trình mỗi lần chỉ mất mười lăm phút. Việc kiểm tra định kỳ còn giúp bạn biết chắc giấy tờ vẫn ở đúng chỗ, điều nhiều gia đình chỉ phát hiện ra là không đúng khi đang cần gấp.
Khi giấy đã bị mốc, bị gặm: xử lý ban đầu
Nếu giấy chỉ hơi ẩm, có mùi, chưa thấy vết: lấy ra khỏi hộp, đặt phẳng trên khăn sạch ở phòng thoáng, có quạt nhẹ thổi gián tiếp, để khô tự nhiên. Không dùng máy sấy tóc thổi nóng, không là, không phơi nắng gắt vì giấy co rút, cong vênh và mực phai.
Nếu đã có chấm mốc: để khô hoàn toàn rồi dùng chổi lông mềm phẩy nhẹ bào tử khô ở mặt giấy, làm ở ngoài trời hoặc cạnh cửa sổ, đeo khẩu trang. Không lau bằng khăn ướt, cồn hay thuốc tẩy vì làm nhoè mực và hỏng giấy thêm. Vết loang không xoá được thì để nguyên.
Nếu bị mối ăn, chuột gặm mất một phần: giữ nguyên các mảnh, kể cả mảnh vụn có chữ, cho vào túi riêng cùng tờ giấy chính. Không dán ghép bằng băng keo. Chụp ảnh hiện trạng. Sau đó hỏi cơ quan đã cấp giấy, ví dụ văn phòng đăng ký đất đai với sổ đỏ, cơ quan đăng ký xe với giấy đăng ký xe, ngân hàng với sổ tiết kiệm, về việc cấp đổi khi giấy hư hỏng. Thủ tục và thời gian theo quy định hiện hành của từng nơi, nên hỏi trực tiếp thay vì nghe kinh nghiệm truyền miệng.
Song song, tìm và xử lý nguồn gây hại: gọi thợ kiểm mối nếu thấy đường đất mối, bịt lối chuột vào tủ, chuyển chỗ cất. Nếu không, bộ giấy tờ còn lại sẽ là nạn nhân tiếp theo. Khi thợ phun thuốc mối trong nhà, đưa hộp giấy tờ ra khỏi khu vực xử lý trước và chỉ mang về khi đã thông thoáng, vì hoá chất bám lên giấy khó làm sạch.
Dấu hiệu sớm cần để ý mỗi lần mở hộp
Hư hại do ẩm và côn trùng phát hiện sớm thì gần như luôn cứu được. Mỗi lần mở hộp hay mở tủ, bạn để ý vài dấu hiệu sau, mất chưa tới một phút.
- Mùi ẩm, mùi mốc khi mở nắp, kể cả khi chưa thấy vết gì trên giấy.
- Giấy mềm, quăn mép, dính nhẹ vào nhau hoặc dính vào bìa nhựa.
- Chấm nhỏ màu đen, xanh hoặc vàng ở góc giấy, nhất là góc chạm đáy hộp.
- Vụn giấy mịn như bột, lỗ kim nhỏ trên mép giấy: dấu hiệu côn trùng ăn giấy.
- Đường đất nhỏ chạy dọc chân tủ, vách gỗ, hoặc gỗ gõ vào nghe bộp: dấu hiệu mối.
- Phân chuột, vụn xốp, mép thùng các tông bị gặm ở khu vực gần chỗ cất.
- Gói hút ẩm đã đổi màu hết hoặc chảy nước.
Gặp bất kỳ dấu hiệu nào, lấy giấy ra kiểm từng tờ ngay hôm đó và tìm nguyên nhân ở chỗ cất. Để thêm một mùa nồm nữa thì một chấm mốc nhỏ có thể lan ra cả tờ.
Giấy tờ đất cũ của ông bà: nhóm dễ hỏng nhất
Nhiều gia đình còn giữ giấy tờ đất từ trước khi có sổ đỏ: giấy mua bán viết tay, biên lai nộp thuế đất thời trước, sơ đồ đo vẽ cũ, quyết định giao đất. Những giấy này in trên giấy kém chất lượng, mực viết tay dễ nhoè, nhiều tờ đã giòn và gãy theo nếp gấp. Chúng vẫn có thể cần đến khi làm thủ tục liên quan tới nguồn gốc đất, nên không được vứt dù trông như giấy lộn.
Cách giữ: mở nếp gấp thật nhẹ nếu giấy còn mềm; nếu đã giòn thì để nguyên nếp, đừng cố mở. Đặt từng tờ giữa hai tờ giấy trắng, cho vào bìa cứng, rồi vào hộp kín cùng gói hút ẩm. Chụp ảnh từng tờ dưới ánh sáng tự nhiên, cả hai mặt, đặt tên tệp theo nội dung và năm để sau này tra. Bản chụp không thay được bản gốc nhưng giúp đọc lại nội dung nếu tờ giấy tiếp tục xuống cấp.
Nếu cha mẹ cao tuổi đang giữ những giấy này, nên cùng cha mẹ mở hộp, kể lại nguồn gốc từng tờ và ghi chú vào sổ. Đây là lúc tốt để biết giấy nào ở đâu, trước khi hơi ẩm và thời gian làm mất chúng.
Câu hỏi thường gặp
Sổ đỏ bị mốc có còn dùng làm thủ tục được không?
Nếu chữ, số và dấu còn đọc rõ, thường vẫn dùng được, nhưng nơi tiếp nhận có thể xem xét kỹ hơn. Nếu mốc làm mờ thông tin hoặc giấy rách, nên hỏi văn phòng đăng ký đất đai nơi có đất về việc cấp đổi theo quy định hiện hành.
Có nên đặt long não vào hộp đựng giấy tờ để chống mọt không?
Không nên đặt trực tiếp. Long não và băng phiến có thể để lại vết, mùi và không hợp với nhà có trẻ nhỏ. Hộp nhựa kín, gói hút ẩm và chỗ cất khô ráo phòng côn trùng tốt hơn mà không ảnh hưởng tới giấy.
Gói hút ẩm bao lâu thì phải thay?
Tuỳ độ ẩm của nhà và độ kín của hộp. Loại có hạt chỉ thị đổi màu cho bạn biết lúc nào đã bão hoà. Ở miền Bắc nên thay hoặc sấy lại trước và giữa mùa nồm; nơi khô hơn thì kiểm mỗi lần mở hộp.
Giấy tờ bị chuột gặm mất một góc thì làm gì?
Giữ nguyên tờ giấy và mọi mảnh vụn, không dán băng keo, chụp ảnh hiện trạng rồi hỏi cơ quan đã cấp giấy về việc cấp đổi. Đồng thời xử lý lối chuột vào và chuyển giấy tờ sang hộp kín để tránh hư hại thêm.
Để giấy tờ trong két sắt có chống được ẩm không?
Két sắt chống trộm tốt nhưng lòng két kín, nếu đặt ở tầng trệt ẩm hoặc sát tường vẫn có thể đọng hơi. Nên đặt thêm gói hút ẩm trong két, để giấy trong bìa nhựa và mở kiểm định kỳ như với hộp thường.
Có nên phơi nắng giấy tờ bị ẩm cho nhanh khô không?
Không nên phơi nắng gắt. Nhiệt và tia cực tím làm giấy co, cong, mực phai. Hong ở phòng thoáng, đặt phẳng trên khăn sạch, có quạt thổi gián tiếp là đủ, dù mất lâu hơn nhưng giữ được giấy.