Gói thông tin khẩn cho người thân biết giấy tờ để ở đâu, nhưng nếu giấy tờ nằm trong két mà không ai biết mã, hoặc nhà khoá mà chìa nằm trong túi người đang cấp cứu, thì biết chỗ cũng không lấy được. Vì vậy gia đình cần quyết định trước: ai giữ chìa khoá dự phòng, ai biết mã két, ai giữ bản sao giấy tờ quan trọng, và mỗi người được giao đến đâu.
Bài này đi qua tiêu chí chọn người, nguyên tắc chia để không một người nào nắm tất cả, cách giao mã két mà không ghi mật khẩu thô ở nơi không an toàn, cách giữ bản sao giấy tờ, và cách ghi lại việc giao nhận để sau này không ai phải nghi ngờ ai.
Ba thứ khác nhau, rủi ro khác nhau
Chìa khoá nhà, mã két và bản sao giấy tờ thường được nghĩ chung là “đồ để phòng khi cần”, nhưng mỗi thứ có mức rủi ro khác nhau. Chìa khoá nhà cho phép vào nhà, lấy được đồ đạc nhưng mọi việc đều để lại dấu vết, hàng xóm có thể thấy. Mã két cho phép mở nơi cất vàng, tiền mặt, sổ đỏ; đây là thứ giá trị nhất và cũng nhạy cảm nhất. Bản sao giấy tờ thì không lấy được tài sản trực tiếp nhưng có thể bị lợi dụng để làm giả hồ sơ hoặc lừa đảo nếu rơi vào tay xấu.
Vì rủi ro khác nhau, cách giao cũng nên khác nhau. Chìa khoá dự phòng có thể giao cho người ở gần, cần tiện hơn cần kín. Mã két nên giao cho rất ít người, theo cách tách đôi. Bản sao giấy tờ nên giữ ở người ở xa hơn, để phòng trường hợp nhà gặp cháy, ngập mà mất cả bản gốc.
Nghĩ theo ba lớp như vậy giúp tránh lỗi phổ biến nhất: giao cả ba thứ cho cùng một người vì tiện. Khi đó người ấy nắm toàn bộ khả năng tiếp cận tài sản của gia đình. Dù người đó tốt đến đâu, cách sắp xếp này đặt họ vào thế khó, và nếu họ mất đồ hay bị lừa, gia đình mất tất cả cùng một lúc.
Tiêu chí chọn người cho từng việc
Bảng dưới gợi ý tiêu chí, không có đáp án đúng cho mọi nhà. Một người có thể nhận hai việc, nhưng hạn chế để một người nhận cả ba.
| Việc | Người phù hợp | Tránh |
|---|---|---|
| Giữ chìa khoá dự phòng | Hàng xóm thân, anh chị em ở cùng phường, người có mặt ở nhà ban ngày | Người hay đi xa, người mới quen, người thuê trọ trong nhà |
| Biết mã két hoặc giữ một nửa thông tin mở két | Người bạn đời, người con đã trưởng thành, anh chị em ruột được cả nhà tin | Người đang có tranh chấp tiền bạc với gia đình, người đang nợ nần nhiều |
| Giữ bản sao giấy tờ | Người thân ở tỉnh khác hoặc khu khác, có nơi cất khô ráo, cẩn thận | Người sống chung nhà với bạn — bản sao phải ở nơi khác bản gốc |
| Biết nơi để gói thông tin khẩn | Hai đến ba người, gồm người đầu mối trong danh bạ khẩn | Cả họ, nhóm chat đông người |
Hỏi ý người được chọn trước khi giao. Giữ đồ cho người khác là một trách nhiệm; người được nhờ nên có quyền từ chối mà không ai giận. Nhiều người nhận lời nhưng thực ra ngại, rồi để chìa khoá lẫn lộn trong ngăn kéo, đến lúc cần thì không nhớ để đâu.
Giao mã két mà không ghi mật khẩu thô ở chỗ dễ lộ
Chia đôi thông tin. Một cách đơn giản là chia mã thành hai phần, giao cho hai người khác nhau, mỗi người chỉ biết một nửa. Khi cần mở, hai người phải cùng có mặt hoặc cùng đồng ý. Cách này tốn công một chút nhưng giảm nhiều rủi ro.
Phong bì dán kín, ký ngang mép. Ghi mã vào một tờ giấy, cho vào phong bì, dán kín, ký tên và ghi ngày ngang qua mép dán. Người giữ phong bì không mở; nếu một ngày phong bì bị bóc mà bạn không biết lý do, bạn biết ngay để đổi mã.
Đổi mã sau mỗi lần dùng. Mỗi lần két được mở bởi người khác ngoài bạn, đổi mã mới và làm lại phong bì. Việc này không phải vì nghi ngờ ai, mà để mã luôn chỉ ở đúng những nơi bạn biết.
Không ghi mã vào gói thông tin khẩn. Gói chỉ ghi “mã két: phong bì dán kín do chị Mai giữ” hoặc “anh Tuấn và chị Mai mỗi người giữ một nửa”. Ai đọc được gói cũng không mở được két.
Két có chìa cơ thì giữ chìa như mã. Nhiều két có cả mã và chìa. Chìa két không nên để chung chùm với chìa nhà, và không để trong cùng ngăn với gói thông tin khẩn.
Chìa khoá dự phòng: giao chiếc nào, cất ra sao
Chùm chìa dự phòng không cần đủ mọi ổ khoá trong nhà. Người giữ chỉ cần vào được nhà và mở được những chỗ thường phải dùng khi có chuyện: cửa chính hoặc cổng, cửa phòng có tủ giấy tờ, có thể thêm hộp cầu dao điện nếu nhà để trong hộp khoá. Chìa két, chìa ngăn kéo cất vàng hay tiền mặt không nên nằm trong chùm này.
Chùm chìa nên gắn thẻ ghi chung chung như “nhà chị Hoa” thay vì ghi số nhà, tên đường. Chùm chìa ghi đủ địa chỉ mà rơi ở chợ là một lời mời kẻ trộm. Người giữ nên cất ở chỗ cố định trong nhà họ, không mang theo người hằng ngày.
Nếu nhà dùng khoá số hay khoá vân tay, việc giao lại khác: thay vì giao chìa, có thể thêm vân tay hoặc tạo mã riêng cho người giữ, để khi họ không còn giữ thì xoá đi mà không phải đổi mã của cả nhà. Kiểm hướng dẫn của loại khoá đang dùng, vì mỗi loại có cách quản lý người dùng khác nhau.
Định kỳ thử chìa một lần, nhất là sau khi sửa cửa hay thay ổ khoá. Chuyện người giữ cầm chùm chìa đến lúc cần mới phát hiện ổ đã thay từ năm ngoái gặp nhiều hơn người ta tưởng.
Giữ bản sao giấy tờ: bản nào cần, giữ ở đâu
Bản sao giấy tờ có hai công dụng: khi bản gốc mất, bản sao giúp làm thủ tục cấp lại nhanh hơn vì có đủ số hiệu, ngày cấp, nơi cấp; khi người thân cần làm việc với ngân hàng, bảo hiểm, bản sao giúp họ cung cấp thông tin mà không phải mang bản gốc đi khắp nơi.
Những giấy tờ nên có bản sao gồm: giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và nhà ở, giấy đăng ký xe, hợp đồng vay và hợp đồng bảo hiểm, sổ hộ khẩu cũ nếu còn giữ, giấy khai sinh của con, giấy đăng ký kết hôn, sổ tiết kiệm hay giấy xác nhận tiền gửi. Bản chụp rõ nét cả hai mặt là đủ cho mục đích tra cứu; bản sao có chứng thực chỉ cần cho một số thủ tục cụ thể và có thời hạn sử dụng tuỳ nơi yêu cầu, nên hỏi cơ quan liên quan khi cần.
Bản sao nên để ở một nơi khác bản gốc, tốt nhất là nhà người thân ở khu khác hoặc tỉnh khác. Nhà bạn ở Hà Nội, bản sao có thể gửi nhà em gái ở Bắc Ninh. Cho vào túi chống nước, dán nhãn chung chung, ghi trong gói thông tin khẩn là “bản sao giấy tờ ở nhà em Hằng”.
Nếu giữ bản số, dùng thư mục có mã hoá và mật khẩu riêng, không để trong thư mục ảnh của điện thoại vốn tự đồng bộ lên nhiều nơi. Ảnh chụp căn cước, sổ đỏ trôi nổi trên mạng là nguyên liệu cho kẻ gian làm hồ sơ giả.
Ghi lại việc giao nhận cho minh bạch
Giao đồ cho người thân không cần biên bản trịnh trọng, nhưng nên có ghi chép tối thiểu. Ghi chép bảo vệ cả người giao lẫn người giữ, để sau này không ai phải nghi ngờ hay thanh minh.
- Lập một trang “ai giữ gì” trong gói thông tin khẩn: tên người, thứ được giao, ngày giao.
- Khi giao chìa khoá, ghi số chìa trong chùm và chìa mở cửa nào. Khi giao phong bì mã két, ghi ngày dán và chữ ký ngang mép.
- Nhắn một tin cho người giữ xác nhận đã giao, kiểu “Chị gửi em chùm chìa ba chiếc, cửa chính, cửa sau, cổng, ngày 10 tháng 3”. Tin nhắn là bằng chứng nhẹ nhàng mà rõ.
- Mỗi năm, khi rà gói thông tin khẩn, hỏi người giữ xem đồ còn đó không, có còn muốn giữ không.
- Khi đổi khoá, đổi mã, thu lại chìa cũ và phong bì cũ, ghi lại việc thu hồi.
- Khi người giữ chuyển đi xa, có chuyện gia đình hay không còn tiện, chủ động thu lại và chọn người khác, đừng để họ phải tự mở lời.
Những bước này giúp mối quan hệ giữa các bên thoải mái. Người giữ biết rõ mình đang giữ gì và đến khi nào; người giao biết đồ của mình đang ở đâu.
Khi có chuyện: người giữ nên làm gì và không nên làm gì
Người giữ chìa khoá hay mã két nên được dặn trước một nguyên tắc: chỉ dùng khi được người có trách nhiệm trong gia đình yêu cầu, như người bạn đời, người đầu mối, và nên có người thứ hai chứng kiến khi mở két. Mở két một mình, dù vì ý tốt, dễ khiến người khác nghi ngờ khi đếm lại đồ.
Khi mở két hay vào nhà lấy giấy tờ, nên chụp ảnh tình trạng trước và sau, ghi lại đã lấy gì, giao cho ai. Việc này nghe có vẻ khắt khe với người nhà, nhưng thực tế nhiều mâu thuẫn trong gia đình bắt đầu từ chuyện “hôm đó ai mở két, lấy những gì”.
Người giữ không nên tự quyết định dùng tài sản trong két, kể cả khi thấy gia đình đang cần tiền gấp. Việc dùng tài sản nào, bán món nào, là việc của chủ tài sản hoặc người được uỷ quyền hợp lệ. Nếu chủ tài sản không còn tự quyết định được trong thời gian dài, gia đình nên tìm hiểu các thủ tục phù hợp như uỷ quyền khi còn tỉnh táo, ở các trang chuyên như uynhiem.com, hoặc hỏi luật sư.
Một điều cuối: dặn người giữ cảnh giác với những cuộc gọi tự xưng là người nhà, bệnh viện hay cơ quan chức năng, đề nghị họ mở két, mang đồ đi đâu đó hoặc đọc mã qua điện thoại. Không có tình huống chính đáng nào cần làm vậy qua một cuộc gọi.
Câu hỏi thường gặp
Có nên giao mã két cho con chưa đủ mười tám tuổi không?
Thường không nên. Con chưa thành niên dễ vô tình tiết lộ cho bạn bè hoặc bị kẻ gian dụ hỏi. Có thể cho con biết nhà có két và khi có chuyện thì gọi ai, còn mã nên để ở người lớn đáng tin.
Thuê két ngân hàng có thay được két ở nhà không?
Két ngân hàng an toàn trước cháy, trộm, nhưng người thân thường không tự mở được nếu không có tên trong hợp đồng thuê hoặc giấy tờ hợp lệ. Nếu dùng, ghi trong gói thông tin khẩn là thuê ở đâu, hợp đồng để đâu, và hỏi ngân hàng về quy định cho người được mở két.
Một người vừa giữ chìa khoá nhà vừa biết mã két có sao không?
Không phải lúc nào cũng sai, nhất là với người bạn đời. Nhưng với người ngoài nhà, nên tách ra để không ai nắm toàn bộ khả năng tiếp cận tài sản. Việc tách ra cũng bảo vệ người giữ khỏi bị nghi ngờ nếu có mất mát.
Bản chụp giấy tờ trên điện thoại có được coi là bản sao hợp lệ không?
Bản chụp chỉ dùng để tra cứu thông tin và hỗ trợ khi làm lại giấy tờ. Khi làm thủ tục chính thức, nơi tiếp nhận có thể yêu cầu bản gốc hoặc bản sao có chứng thực, nên hỏi trước yêu cầu cụ thể của từng nơi.
Nếu người giữ chìa khoá dự phòng chuyển nhà đi xa thì làm gì?
Chủ động thu lại chìa, cảm ơn người đã giữ, và chọn người khác ở gần. Cập nhật trang “ai giữ gì” và danh bạ khẩn. Nếu không chắc chìa đã được thu hết, cân nhắc đổi ổ khoá để yên tâm.